ZDZISŁAW GALICKI, TOMASZ KAMIŃSKI, KATARZYNA MYSZONA-KOSTRZEWA (EDS), USE OF OUTER SPACE: WORLD- EUROPE- POLAND (WYKORZYSTANIE PRZESTRZENI KOSMICZNEJ. ŚWIAT- EUROPA- POLSKA), WARSAW, 2010, 213 PP.

Para citar este artículo puede utilizar el siguiente formato:
Małgorzata POLKOWSKA: "Zdzisław Galicki, Tomasz Kamiński, Katarzyna Myszona-Kostrzewa (eds), Use of Outer Space: World- Europe- Poland (Wykorzystanie przestrzeni kosmicznej. Świat- Europa- Polska), Warsaw, 2010, 213 pp." en Revista europea de derecho de la navegación marítima y aeronáutica, diciembre 2011, en http://rednma.eumed.net/zdzislaw-galicki-tomasz-kaminski-katarzyna-myszona-kostrzewa-eds-use-of-outer-space-world-europe-poland-wykorzystanie-przestrzeni-kosmicznej-swiat-europa-polska-warsaw-2010-213-pp/

Abstract: All presentations in the book concerned are very interesting and they mean a lot for Polish literature of the subject. In the Polish literature market there is lack of books about space. The book presented includes a lot of details and some very crucial presentations in the subject of several legal problems resulted from the states activities in Space. They are some aspects of international, European and national law. Moreover it seems that the rules made by the worldwide organizations are far separated from the new technical resolutions and space technology. That is why so much care is put to the regional and national legislations. The book concerned may be recommended to the students who are interested in space subject and University researchers and all staff from Space industry.

 Key words: Space, Space law, Space activities.

Niniejsza publikacja wiąże się z problematyką wykorzystania przestrzeni kosmicznej. Stanowi zbiór materiałów ogólnopolskiej konferencji pt. „Wykorzystanie przestrzeni kosmicznej; Świat- Europa- Polska”, która odbyła się w dniu 25 września 2009 r. w Warszawie. Konferencja została zorganizowana przez Instytut Prawa Międzynarodowego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego we współpracy z Centrum Badań Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk pod honorowym patronatem Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego, prof. dr hab. Barbary Kudryckiej i Dziekana Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, prof. dr hab. Krzysztofa Rączki. Wśród zaproszonych gości byli m.in. prawnicy zasłużeni dla rozwoju międzynarodowego prawa kosmicznego (prof. Marek Żylicz) i lotniczego oraz przedstawiciele Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Celem konferencji było skupienie uwagi przedstawicieli nauki oraz praktyki na tendencjach rozwoju w kosmicznym sektorze przemysłowo- usługowym. Tematyka związana z wykorzystaniem przestrzeni kosmicznej i pojawieniem się nowych technologii kosmicznych jest niezwykle rzadko poruszana przez naukę polską (zwłaszcza współczesną) i wspominana w polskich opracowaniach z zakresu międzynarodowego prawa publicznego i prawa Unii Europejskiej. Jest także słabo znana szerszym kręgom odbiorców. Tymczasem wykorzystanie przestrzeni kosmicznej zaczyna mieć na świecie doniosłe konsekwencje, nie tylko naukowo- techniczne, ale także polityczne, gospodarcze i wojskowe. Również Unia Europejska stara się o niezależny dostęp do przestrzeni kosmicznej, tworząc m.in. europejską politykę kosmiczną, która ma być realizowana poprzez europejski program kosmiczny.

Problematyka konferencji obejmowała zagadnienia związane z różnorodnymi aspektami wykorzystania przestrzeni kosmicznej: prawnymi, gospodarczymi oraz wojskowymi (bezpieczeństwo narodowe), co znalazło odzwierciedlenie w wystąpieniach prelegentów (zarówno pracowników naukowych, jak i ekspertów z branży kosmicznej).

Książka zawiera 15 referatów, podzielonych na zagadnienia międzynarodowe, europejskie i polskie. Referaty dotyczą zarówno kwestii teoretycznych związanych z nauką prawa kosmicznego (suwerenność państwa w przestrzeni powietrznej i kosmicznej, pojęcie „prawo kosmiczne” oraz delimitacja przestrzeni powietrznej i kosmicznej) jak i praktycznych aspektów funkcjonowania prawa kosmicznego (międzynarodowa stacja kosmiczna, nawigacja satelitarna, zanieczyszczenie kosmosu). Sporo miejsca zajęły też kwestie dotyczące europejskiej polityki kosmicznej, krajowego prawa kosmicznego oraz militaryzacji kosmosu.

Profesor Marek Żylicz (członek Rady Naukowej Instytutu Prawa Międzynarodowego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego) w swoim referacie rozpoczynającym konferencję wspomniał o początkach prawa kosmicznego, definicji nowego prawa oraz jego umiejscowienia w systemie norm i nauk prawnych oraz zasadach, które miały być przyjęte jako podstawowe dla przyszłego rozwoju tej nowej dziedziny prawa. Profesor stwierdza m.in., iż „podstawowe i trwałe znaczenie powstałego z dnia na dzień prawa nieszkodliwego (tj. nie zagrażającego bezpieczeństwu obcych państw) przelotu statków kosmicznych, pomimo ograniczania tego prawa, polegało przede wszystkim na tym, iż stało się punktem wyjścia dla uznania i potwierdzenia prawem pisanych innych zasad nowego prawa kosmicznego, dotyczących wolności lotów kosmicznych a w pewnym sensie także statusu prawnego przestrzeni kosmicznej i statków kosmicznych, odpowiedzialności za ich użytkowanie, niezawłaszczalności przestrzeni kosmicznej i ciał niebieskich, zakazu umieszczania broni oraz współpracy międzynarodowej w kosmosie. Zapoczątkowana została przy tym tendencja rozwoju międzynarodowego prawa kosmicznego, z odchodzeniem od kryteriów terytorialnych na rzecz kryteriów funkcjonalnych”. Profesor Zdzisław Galicki (dyrektor Instytutu Prawa Międzynarodowego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego) skupił się w swoim referacie na prawnej delimitacji przestrzeni kosmicznej, która jest nadal problemem nierozwiązanym. Referent przedstawił różne koncepcje ustanowienia granicy, zarówno stworzone przez Podkomitet Prawny Komitetu ds. Pokojowego Wykorzystania Przestrzeni Kosmicznej- COPUOS, jak i poglądy doktryny: zagranicznej (w tym m.in. pogląd o trzech głównych kategoriach istniejących koncepcji delimitacji przestrzeni kosmicznej i powietrznej: opartej o kryteria naukowe i technologiczne, poprzez ustalenie arbitralnej lub konwencyjnej granicy oraz poprzez demarkację opartej na podejściu funkcjonalnym) i polskiej. Referent zastanawia się nad celowością ustalenia granicy pomiędzy obiema przestrzeniami. Z jednej strony konieczne jest ustalenie granicy, gdyż obecnie w wyniku rozwoju techniki lotniczej następuje stopniowe zmniejszanie się swoistej „strefy bezpieczeństwa” pomiędzy przedmiotowymi odrębnymi strefami rządzonymi oddzielnymi reżimami prawno -międzynarodowymi. Ponadto delimitacja umożliwiłaby klasyfikację statków powietrznych i obiektów kosmicznych a także określiłaby reżim prawny obydwu przestrzeni w kontekście demilitaryzacji i neutralizacji.

Pomimo tych argumentów jednak państwom nie udało się osiągnąć konsensusu w kwestii ustalenia granicy, choć szereg z nich deklaruje, iż temat ten jest przedmiotem uregulowań wewnętrznych. Referent stwierdza na koniec, iż „..nie należy żywić specjalnej nadziei na rychłe uzgodnienie wspólnego stanowiska państw w przedmiocie dokonania lub nie dokonywania delimitacji przestrzeni kosmicznej”; stąd tak ważne według niego są legislacje krajowe państw, w tym Polski. Łukasz Kułaga (asystent w Katedrze Prawa Międzynarodowego i Europejskiego Instytutu Prawa Międzynarodowego, Unii Europejskiej i Stosunków Międzynarodowych Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie), w swoim referacie skupił się na temacie przestrzeni powietrznej- jako wspólnego dziedzictwa ludzkości w kontekście porozumienia regulującego działalność państw na Księżycu i innych ciałach niebieskich z 1979 r. Autor stwierdza m.in., iż porozumienie pozostaje bez istotnego wpływu na praktykę stosunków międzynarodowych, gdyż nie zmieniło zmiany w nastawieniu społeczności międzynarodowej do tego traktatu”. Ciekawym wedle autora jest zaś proces reinterpretacji układu o zasadach działalności państw w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej, łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi przez praktykę państw. Prowadzi ona do wniosku, ze przestrzeń kosmiczna jest uznawana za obszar o statusie prawnym analogicznym do morza pełnego.

Paweł Durys (pracownik Departament Polityki Bezpieczeństwa Międzynarodowego Ministerstwa Obrony Narodowej) w swoim referacie odniósł się do zapobiegania wyścigowi zbrojeń w przestrzeni kosmicznej. Autor stwierdza, iż praktycznie wszystkie państwa dostrzegają wielorakie korzyści płynące z wojskowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej. Zauważa jednak, iż w interesie społeczności międzynarodowej leży umacnianie pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej, a tym samym zapobieganie wyścigowi zbrojeń, które może mieć w niej miejsce. Wedle autora bardzo istotne jest, iż państwa w swych strategiach wzywają inne państwa do zrównoważonego wykorzystania przestrzeni kosmicznej dla celów wojskowych, zarówno we współpracy wielostronnej, jak i w kontekście rozwijania własnych programów i projektów w tym zakresie. Należy, jak twierdzi autor, „..dążyć aby wdrażane rozwiązania w zakresie zapobieżenia wyścigowi zbrojeń w przestrzeni kosmicznej były na tyle dobre i elastyczne, aby mogły zapewnić efektywne działanie sił zbrojnych na rzecz realizacji ich misji w funkcji politycznej”.

Kolejny referat autorów: Marcina Pączka i Łukasza Koba (asystenci w Zakładzie Prawa Międzynarodowego i Prawa Europejskiego Uniwersytetu Rzeszowskiego) dotyczy zwiadu satelitarnego, który zapewnia dostęp do wszystkich części naszego globu i może zostać wykorzystany do zdobywania różnego rodzaju informacji, jakie na daną chwilę są niezbędne do jego prowadzenia. Ciekawe jest, iż z punktu widzenia legalności, państwa które używają zwiadu satelitarnego nie mogą być pociągnięte do żadnej odpowiedzialności, gdyż prawo międzynarodowe nie zakazuje używania tej formy zwiadu. Rozwój technologii satelitarnych oraz ich komercjalizacja powoduje, iż z technicznego i prawnego punktu widzenia, na prowadzenie rozpoznania satelitarnego może sobie pozwolić coraz większa liczba państw.

Jakub Ryzenko (asystent w Instytucie Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego) w swoim referacie przedstawia Międzynarodową Stację Kosmiczna jako przykład współpracy międzynarodowej państw w badaniu i eksperymentalnym wykorzystaniu przestrzeni kosmicznej. Autor przedstawia jakościowo nową formę współpracy międzynarodowej, którą nazywa „przedsięwzięciem międzynarodowym”. Ma ona charakter współpracy wielostronnej i stanowi formę pośrednią pomiędzy organizacją międzynarodową a tradycyjna umową wielostronną, mając pewne cechy konsorcjum. Autor uważa, iż zasadnym jest oczekiwanie, iż podobnego rodzaju forma współpracy międzynarodowej będzie pojawiać się w różnych obszarach, od międzynarodowych prac nad fuzją jądrową, po walkę z globalnymi zmianami. Budowa Międzynarodowej Stacji Kosmicznej może, wedle referenta, stanowić nieocenione źródło, z którego warto czerpać starając się zapewnić możliwie najbardziej efektywne osiąganie celów międzynarodowych przedsięwzięć. W kolejnym referacie dr hab. Karol Karski (adiunkt w Zakładzie Międzynarodowego Prawa Publicznego w Instytucie Prawa Międzynarodowego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego) skupił się na operatorach telekomunikacyjnych jako stronach umów międzynarodowych regulujących funkcjonowanie międzynarodowych organizacji łączności satelitarnych. Autor twierdzi m.in., iż praktyka prawno-międzynarodowa dopuszcza możliwość zawierania umów wielostronnych, których stronami są państwa i osoby prawne prawa wewnętrznego, w tym krajowi operatorzy telekomunikacyjni. Przykładami takich umów są porozumienia eksploatacyjne dotyczące INTELSAT, INMARSAT i EUTELSAT. Katarzyna Myszona- Kostrzewa (adiunkt w Zakładzie Międzynarodowego Prawa Publicznego w Instytucie Prawa Międzynarodowego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego) w swoim referacie skupiła się na tematyce nawigacji satelitarnej w świetle prawa międzynarodowego i prawa Unii Europejskiej. Autorka omówiła prawotwórczą rolę organizacji międzynarodowych zajmujących się tematyką GNSS (COPUOS, ICAO) jak i aktywną działalność Komisji Europejskiej (Zielona Księga z 2006 r., Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, rozporządzenia unijne). Autorka zauważa m.in., iż „..w nadchodzących latach eksperci spodziewają się lawinowego rozwoju produktów i usług informatycznych wykorzystujących technologie kosmiczne a Polska jako członek UE przyjęła współodpowiedzialność za rozwój programów kosmicznych”. Niepokojące, wedle autorki, jest niedocenianie w Polsce (w odróżnieniu od innych państw UE) znaczenia działalności kosmicznej i brak szeroko zakrojonych działań w tej dziedzinie.

Damian Maria Bielicki (doktorant na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach) zajął się w swoim referacie tematyką gruzu kosmicznego i przedstawił go w kontekście Polski, Europy i świata. Problem związany z zanieczyszczeniem kosmosu nie jest tylko teoretyczny. Techniczne środki zapobiegawcze mogą przybrać formę prewencji powstawania nowych szczątków, stworzenia specjalnego systemu kontroli obecnie istniejących, oraz projektowania i konstruowania satelitów bardziej podatnych na ewentualne uderzenia z małymi szczątkami Z prawnego punktu widzenia bardzo istotna jest implementacja procedur i przepisów, począwszy od tych zawierających reżim mniejszej ilości gruzu, aż do specjalnych procedur manewru w celu uniknięcia kolizji. Przepisy dotyczące szczątków kosmicznych w większości nie są prawnie wiążące, ONZ wzywa państwa do przyjmowania i stosowania zgodnie z prawem wewnętrznym odpowiedniej polityki w celu implementacji rezolucji ONZ z 2007 r. dotyczącej gruzu kosmicznego.

Profesor Leonard Łukaszuk (wykładowca Zakładu Prawa i Instytucji Międzynarodowych Instytutu Stosunków Międzynarodowych Wydziały Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego) podjął tematykę prawa kosmicznego z perspektywy europejskiej. W Europie wzrasta liczba programów kosmicznych inicjowanych m.in. przez przedsiębiorstwa międzynarodowe, co wymaga odpowiedniego uregulowania prawnego. Inicjatywy takie dotyczą m.in. prywatnych satelitów telekomunikacyjnych, prywatnych instalacji do wnoszenia w kosmos różnych obiektów itp. Rozwój regionalnego, europejskiego prawa kosmicznego zaznaczył się dopiero w 2000 r. Był to okres kształtowania się wizji strategicznych oraz podstaw prawnych działalności WE/UE w kosmosie. Pojawiły się nowe trendy takie jak komercjalizacja i prywatyzacja. Wskazano też na problemy prawne istniejące w działalności państw w kosmosie dotyczące m.in. militaryzacji, bezpieczeństwa i ochrony środowiska, czy związane z turystyką kosmiczną. Referent zauważył, iż wykorzystanie kosmosu jest postrzegane jako integralna dziedzina polityki zagranicznej Unii Europejskiej. Zakłada się, iż Europa powinna realizować własną politykę kosmiczną- w dziedzinie badań i rozwoju technik kosmicznych oraz bezpieczeństwa. Wyrazem tego jest program ramowy UE na lata 2007-2013. Dorobek legislacyjny UE wedle referenta jest znaczący i może być niezwykle użyteczny w dalszym kształtowaniu międzynarodowego prawa kosmicznego, powszechnego. Znaczące mogą być też inicjatywy organizacji unijnych zajmujących się kosmosem. Często jednak daje się zauważyć, iż prawo nie nadąża za rozwojem techniki. Prawo europejskie próbuje, wedle autora, tę sytuację zmienić.

Profesor Zbigniew Kłos z Centrum Badań Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk analizuje europejską politykę kosmiczną z perspektywy art. 10 traktatu lizbońskiego, który stanowił m.in. o wzmocnionej współpracy państw celem ochrony interesów Unii oraz wzmocnienia jej integracji. Przepis ten odnosi się do współpracy w zakresie kompetencji dzielonych, np. w odniesieniu do przestrzeni kosmicznej, jeśli taka operacja ma na celu rozwój Unii, zachowuje jej interesy i wzmacnia proces integracji i korzysta wtedy z potencjału finansowego Unii. Jednakże, co zauważa autor, ten zapis stwarza m.in. realną szansę wydzielenia działań i państw członkowskich o większej „prędkości rozwoju”. Anna Badurska (POLSPACE, EADS Astrium) ocenia europejską politykę kosmiczna z punktu widzenia przemysłu. Autorka zauważa m.in. iż z punktu widzenia państwa dążącego do rozwinięcia silnej bazy przemysłowo- biznesowej pozytywnym zjawiskiem jest bardzo duża dynamika trendów występujących w światowym (europejskim) sektorze kosmicznym, która w połączeniu z dobra koniunkturą stwarza niepowtarzalne szanse dla nowych graczy na rynku kosmicznym, poprzez pojawiające się nowe typy usług dr Joanna Tomaszewska (Kancelaria Prawna Krawczyk i Wspólnicy Sp. K.) omawia tematykę europejskiej ochrony praw autorskich i praw pokrewnych w odniesieniu do przekazu satelitarnego na podstawie dyrektywy 93/83/WE (państwa członkowskie są zobowiązane przyznać autorom wyłączne prawo nadawania rozumiane jako prawo do publicznego komunikowania utworów przez satelitę. Oznacza to, jak pisze autorka, iż autorowi przysługuje wyłączne prawo wydawania zezwoleń (w drodze umowy, zgodnej z prawem wewnętrznym dotyczącym praw autorskich w państwie, w którym ma miejsce przekaz) na publiczny przekaz satelitarny utworów chronionych prawem autorskim.

Ostatnie dwa referaty dotyczą Polski- pierwszy z nich dotyczy projektu polskiego prawa kosmicznego (referat Andrzeja Kotarskiego, członka Polskiego Towarzystwa Astronautycznego); drugi budowy tarczy antyrakietowej w Polsce (referat Piotra Siurnickiego- doktoranta w Instytucie Prawa Międzynarodowego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego). Kosmiczne prawo krajowe, wedle referenta (i możliwość powołania oddzielnego organu zajmującego się kosmosem) jest niezbędne po to, aby Polska mogła realizować przedsięwzięcia kosmiczne. Konieczne jest też zrewidowanie założeń Polskiej Strategii Kosmicznej, w której stworzenie Polskiego Programu Kosmicznego powinno być, wedle referenta, jednym z priorytetów. Budowa tarczy antyrakietowej w Polsce spowodowałaby szereg problemów prawnych. Z perspektywy międzynarodowego prawa kosmicznego funkcjonowanie tarczy dotyczy przede wszystkich przepisów o pokojowym wykorzystaniu przestrzeni kosmicznej, oraz częściowej demilitaryzacji. Z uwagi na ułomność odnoszącego się do przestrzeni kosmicznej reżimu prawnego, wszelkie działania tam prowadzone nie pociągają za sobą odpowiedzialności prawno- międzynarodowej za naruszenie norm międzynarodowego prawa kosmicznego.

Reasumując, wszystkie prezentowane referaty są niezwykle ciekawe i stanowią znaczący wkład w dorobek polskiej literatury przedmiotu. Na polskim rynku księgarskim brakuje książek o tematyce kosmicznej. Prezentowana książka zawiera szereg bardzo cennych prezentacji na temat poszczególnych problemów prawnych powstałych w wyniku działalności państw w kosmosie. Poruszono w niej aspekty prawne międzynarodowe, europejskie, jak i krajowe. Często bowiem okazuje się, iż istniejące przepisy prawne tworzone przez organizacje o zasięgu światowym odstają od ciągle nowych rozwiązań techniki i technologii kosmicznej. Stad tak dużą wagę przywiązuje się do legislacji regionalnych, jak i krajowych.

Recenzowana książka może być z pewnością polecana zarówno studentom zajmującym się tematyką prawa kosmicznego, jak i pracownikom naukowym i osobom zatrudnionym w przemyśle kosmicznym.

Recibido el 4 de noviembre de 2012

Revista europea de derecho de la navegación marítima y aeronáutica es una revista académica, editada y mantenida por el Grupo eumednet de la Universidad de Málaga.
Para cualquier comunicación, envíe un mensaje a mjpelaez@uma.es