THE RAISING LEVELS OF THE OCEANS AS THE CAUSATIVE AGENT OF FORCED MIGRATION. CURRENT STATUS AND FORECAST

Para citar este artículo puede utilizar el siguiente formato:
Bogumił TERMIŃSKI: "THE RAISING LEVELS OF THE OCEANS AS THE CAUSATIVE AGENT OF FORCED MIGRATION. CURRENT STATUS AND FORECAST" en Revista europea de derecho de la navegación marítima y aeronáutica, diciembre 2012, en http://rednma.eumed.net/raising-levels-oceans-causative-agent-forced-migration-current-status-forecast/

Abstract: More than two decades of debate over sea level rise associated with climate change has not bring so far any consensus. Equally dificult is to determine potential consequences of this process, among which we can mention deterritorialization of the country, economic losses amounting to trillions of dollars, demographic phenomena such as increased mortality and internal displacement or transnational forced migrations, and even armed conflicts caused by food shortages and increasing competition for territory. Rising sea level, such as other global problems, may directly affect all categories of human security mentioned in the UNDP Human Development Report published in 1994. Among highly significant risks we can mention a potential decline in global food security, caused by rising temperature of the oceans and the destruction of coral reefs. The impact of environmental change on the dynamics of human mobility is widely analyzed problem within the field of forced migration and IDPs studies. It is a good illustraton of the most fundamental cause of forced migration, which seems to be decrease of individual and community security below the level provide the basic existential needs and benefits from inhabited territory. The subject of my discussion is both the analysis of already observed climate migrations and a breief description of the future potential of this phenomenon. The article presents the statistics on current and projected scale of sea level rise and its impact to the most vulnerable regions of the world (Bangladesh, Nigeria, China, microstates in Ocenia). Stressing the importance of objective demographic parameters (such as population increase and high population density in coastal regions) I draw attention to the possible scenarios, which are important in the context of alarming predictions of IPCC.

Key words: Sea Level Rise, Climate Change, International Law, Climate Change Migrants, Climigrants, IDPs, Environmentally-Induced Displacement, Population Displacement, Environmental Refugees.

Streszczenie: Ponad dwudziestoletnie debaty na temat dynamiki wzrostu poziomu oceanów nie przynios?y obecnie konsensusu. Równie trudne okazuje si? okre?lenie nawet potencjalnych konsekwencji spo?ecznych tego procesu, w?ród których wymienia si? deterytorializacj? pa?stwa, straty ekonomiczne si?gaj?ce bilionów dolarów, zjawiska demograficzne w rodzaju zwi?kszonej ?miertelno?ci i wewn?trznych lub mi?dzynarodowyc migracji, a nawet mi?dzynarodowe wojny wywo?ane brakiem ?ywno?ci czy rywalizacj? o powi?kszenie przestrzeni. Podnoszenie poziomu oceanów, podobnie jak inne problemy globalne, mo?e zatem oddzia?ywa? na wszystkie kategorie human security wyszczególnione w pochodzacym z 1994 roku UNDP Human Development Report. Du?ym zagro?eniem okazuje si? tak?e potencjalny spadek globalnego bezpiecze?stwa ?ywno?ciowego, wywo?any wzrostem temperatury oceanów i destrukcj? raf koralowych. Oddzia?ywanie zmian ?rodowiskowych na dynamik? mobilno?ci cz?owieka jest szeroko analizowanym problemem bada? migracyjnych i studiów wysiedle? wewn?trznych. W dobrym sposób ilustruje bowiem najbardziej fundamentalne przyczyny migracji przymusowych, czyli spadek indywidualnego i wspólnotowego bezpiecziecze?stwa poni?ej poziomu umo?liwiaj?cego zapewnienie podstawowych potrzeb egzystencjalnych i czerpania korzy?ci ze sk?adeników terytorium. Przedmiotem moich rozwa?a? sta?a si? zarówno analiza obserwowanych ju? migracji klimatycznych jak i okre?leniu przysz?ego potencja?u tego zjawiska. W tym celu przybli?am czytelnikowi obecn? i prognozowan? dynamik? wzrostu poziomu oceanów oraz przyk?ady dotkni?tych tym problemem rejonów ?wiata (Bangladesz, Nigeria, Chiny, wyspiarskie mikropa?stwa Oceanii). Podkre?laj?c znaczenie obiektywnych parametrów demograficznych (wzrost populacyjny i wysokie zaludnienie rejonów wybrze?y) zwracam uwag? na mo?liwe scenariusze, b?d?ce rozwini?ciem alarmuj?cych prognoz IPCC i inynch organizacji eksperckich. W odró?nieniu od publikacji naznaczonych subiektywnymi opiniami staram si? przedstawi? wszystkie mo?liwe scenariusze problemu, z pomini?ciem jednoznacznego zajmowania stanowiska w szczegó?owych sporach o dynamice zjawiska czy kontrowersjach wokó? terminów okre?laj?cych osoby zmuszone do migracji w wyniku zmian klimatu.

S?owa kluczowe: Oceany, ?rodowisko, zmiany klimatyczne, wysiedlenia wewn?trzne, IDPs, uchod?cy klimatyczni, migranci ?rodowiskowi, uchod?stwo ?rodowiskowe.

Fenomen migracji klimatycznych, czyli przymusowej mobilno?ci cz?owieka wywo?anej oddzia?ywaniem zmian ?rodowiskowych od wielu lat wzbudza spory. Konserwatyzmowi ?rodowisk akademickich towarzyszy cz?sto upór organizacji pozarz?dowych w sztucznym zawy?aniu ilo?ci tak zwanych “uchod?ców klimatycznych” (ang. climate refugees). Znane mi opracowania szacuj? liczb? wspomnianej tu kategorii migrantów w przedziale 0-350 milionów[1]. Sygnalizowane spory s? do pewnego stopnia refleksem konfliktu na temat rzeczywistego oddzia?ywania efektu cieplarnianego na ?ycie ka?dego z nas. Przegl?daj?c internet z ?atwo?ci? znajdziemy legitymizowane wielkimi nazwiskami opinie, zgodnie z którymi aktywno?? ludzka nie ma prawie jakiegokolwiek wp?ywu na efekt cieplarniany, b?d? ca?kowicie neguj?cych istnienie tego problemu. W?tpliwe zatem by Londyn sta? si? drug? Wenecj?. Z drugiej strony przywo?a? mo?emy opini? pewnego znanego klimatologa, w ocenie którego “w erze gdy globalny poziom mórz wzrasta o centymetr rocznie mieszka?cy Szanghaju, Hong Kongu czy Londynu nie powinni ju? spa? spokojnie, lub przynajmniej chowa? swych walizek g??boko do szaf”. Badania spo?ecznych konsekwencji zmian klimatycznych przez wiele lat by?y obszarem silnego konfliktu pomi?dzy badaczami operaj?cymi si? na neomaltuzjani?mie i statycznej teorii zasobów (tzw. maksymali?ci), a nastawionymi bardziej neutralnie przedstawicielami studiów migracyjnych i demograficznych (tzw. minimali?ci). Pomi?dzy wspomnianymi tu obozami istnieje du?a grupa naukowców-realistów próbuj?cych, w oparciu o dost?pne prognozy, na?wietli? skal? problemu b?d? samo jego istnienie. Pami?tajmy jednak, ?e jednoznaczna odpowied? na prezentowane tu pytania wymaga wieloletnich, kosztowanych bada? o globalnej skali, b?d?cych po??czeniem wysi?ków przedstawicieli kilkunastu dyscyplin wiedzy. Najbardziej fundamentalnym problemem wydaje si? tutaj odpowied? na temat ?ród?a przyczyn (antropogenicznych b?d? nie) procesów ?rodowiskowych w okre?lonych regionach ?wiata. Krótko mówi?c, je?eli pustynienie gleb nie do ko?ca wi??e si? z nast?pstwami zmian klimatu, osoby zmuszone do migracji w jego wyniku trudno okre?la? mianem “uchod?ców klimatycznych” (jak czyni?y to do niedawna liczne organizacje pozarz?dowe), czy osób przesiedlonych w rezultacie zmian klimatu (jak czyni? to kr?gi akademicko-instytucjonalne).

Mieszane uczucia wzbudzaj? zatem liczne raporty pretenduj?ce do wyczerpuj?cego okre?lenia czy problem uchod?stwa klimatycznego jest faktem, zagro?eniem czy wymys?em ?rodowisk ekologicznych. Tego nie wie obecnie nikt. W?tpi? czy jakakolwiek instytucja dysponuje rezultatem bada? klimatologicznych po??czonym z wyczerpuj?c? analiz? decyzji migracyjnych kilkunastu milionów osób. Dywagacje na temat, czy uchod?stwo klimatyczne stanowi mit czy rzeczywisto?? nie nale?? do rzadko?ci tak?e w ramach bardzo wp?ywowych, podobno, brytyjskich o?rodków akademickich. Jedynie jednoznaczne okre?lenie przyczyn poszczególnych zjawisk ?rodowiskowych w po??czeniu z dog??bnymi studiami na temat czynników sprawczych jednostkowych decyzji migracyjnych, mo?e udzieli? odpowiedzi na sygnalizowane tu w?tpliwo?ci.

1

Opieraj?c si? na opinii wi?kszo?ci ekspertów trudno uzna? by trwa?e zmiany klimatyczne mia?y znacz?cy wp?yw na dynamik? przymusowych migracji. Wp?ywowi jeszcze w ko?cu lat dziewi??dziesi?tych przedstawiciele maksymalistycznej teorii uchod?stwa ?rodowiskowego (Norman Myers) coraz cz?sciej zmuszeni s? do redefinicji pogl?dów. W wydanej w 1995 pracy pisa? on o dwóch konsekwencjach zmian klimatycznych o szczególnie silnym potencjale przymusowych migracji: pustynnieniu gleb, oraz podnoszeniu si? poziomu oceanów. Wspóln? konsekwencj? tych fenomenów sta? si? mia?a, jego zdaniem, erozja obszarów nadbrze?nych i “fala” kilkunastu milionów uchod?ców ?rodowiskowych poszukuj?cych nowego miejsca do ?ycia. Problem ten obj?? mia? zw?aszcza wysoko zaludnione obszarzy przybrze?ne Indii, Chin i Bangladeszu (w dalszej za? kolejno?ci tak?e obszary nadmorskie Europy, Stanów Zjednoczonych i Meksyku). Wed?ug przedstawionych w pracy prognoz problem uchod?stwa ?rodowiskowego ju? w 2010 roku mia? dotyczy? oko?o 250 milionów osób. O ile jednak przesiedlenia ludno?ci wywo?ane kl?skami naturalnymi czy bardziej d?ugotrwa?ymi problemami nie nale?? do rzadko?ci, problem tzw. “uchod?stwa” klimatycznego przyjmuje o wiele mniejszy charakter. Nawet w sytuacji rosn?cej dynamiki przyrostu oceanu wi?kszo?? wywo?anych tym problemem migracji zamknie si? w granicach du?ych o?rodków pa?stwowych. Presja demograficzna wywo?ana utrat? terytorium sta? si? mo?e przyczyn? ekspansji na inne obszary, a zatem tak?e potencjalnych wojen i zmian uk?adu granic w regionach cechuj?cych si? wysokim zaludnieniem i s?abym poziomem zaspokojenia egzystencjalnych potrzeb. Deterytorializacja ma?ych pa?stw archipelagowych sta? si? mo?e czynnikiem politycznych debat czy kontrowersji natury prawnej. Nie doprowadzi jednak do przeobra?enia subregionalnej czy regionalnej panoramy stosunków mi?dzynarodowych.

Opublikowane ostatnio raporty wskazuj? na umiarkowany zwi?zek pomi?dzy efektem cieplarnianym a erozj? i pustynnieniem gleb. Problem ten w wielu regionach ?wiata wywo?any jest raczej przez negatywne praktyki rolne b?d? susze. Globalne podnoszenie si? temperatury sprzyja oczywi?cie pustynnieniu gleb. Migracje z terenów pustynnych i pó?pustynnych cz?sto s? jednak wynikiem suszy, g?odu, panuj?cych tam konfliktów zbrojnych czy dobrowolnej decyzji ekonomicznej. Spo?czeno?ci zamieszkuj?ce tereny obj?te dezertyfikacji? dysponuj? zreszt? zró?nicowanym katalogiem strategii adaptacyjnych do zmieniaj?cych si? warunków. Je?eli jednak globalne ocieplenie prowadzi do suszy i pustynnia a procesy te do migracji, poj?cia “przymusowe migracje klimatyczne” lub “uchod?stwo klimatyczne” wydaj? si? jak najbardziej zasadne. Pami?tajmy jednak, ?e podstawow? kategori? odniesienia dla przedstawionych rozwa?a? jest zjawisko przymusowych migracji ?rodowiskowych (uchod?stwa lub przesiedle? ?rodowiskowych), a nie wp?ywu zmian klimatycznych na skal? mobilno?ci ludzkiej. Zmiany klimatyczne s? jedynie elementem szerszego kontekstu ?rodowiskowego czy ekosystemowego. Wychodz?c z za?o?enia, ?e problem pustynnienia gleb zosta? w?a?ciwie omówiony powy?ej w dalszym fragmencie rozdzia?u skoncentruj? si? wy??cznie na spo?ecznych konsekwencjach podnoszenia poziomu oceanów.

Wzrost poziomu oceanów jest udowodniomym procesem ?rodowiskowym o pod?o?u klimatycznym. Nie oznacza to jednak, ?e we wszystkich regionach ?wiata przyjmuje on równomierny charakter[2]. Naukowcy wskazuj? dwie podstawowe przyczyny tego zjawiska: topnienie lodowców oraz wywo?any efektem cieplarnianym wzrost obj?to?ci wody. Du?o mniej oczywisty wydaje si? wp?yw tego procesu na dynamik? przymusowych migracji. Za wieloma nag?o?nionymi medialnie przypadkami uchod?stwa klimatycznego nie kryje si? wcale wzrost poziomu oceanów, lecz d?ugotrwa?e nast?pstwa kl?sk ?ywio?owych: powodzi, fal tsunami i aktywno?ci cyklonów oraz b??dy gospodarki ludzkiej (wycinanie obszarów le?nych i zwi?zana z tym erozja nabrze?y). Moim zadaniem w dal szym fragmencie pracy b?dzie zatem krytyczna analiza najbardziej znanych doniesie? medialnych dotycz?cych uchod?stwa klimatycznego w ró?nych regionach ?wiata. Lektura codziennej prasy utwierdza nas w przekonaniu, ?e uchod?stwo klimatycne jest dzisiaj realnym problemem przynajmniej kilkunastu pa?stw archipelagowych a tak?e wybrze?y Bangladeszu, Indii czy Nigerii. Pa?stwa archipelagowane najbardziej zagro?one podnoszeniem si? poziomu oceanów to zdaniem specjalistów: Tuvalu, Kiribati, Vanuatu, Malediwy, Nauru, Palau, Wyspy Salomona i Tonga. W?ród przyk?adów wspó?czesego uchod?stwa klimatycznego wymienia si? cho?by mieszka?ców wysp Bhola (Bangladesz), Tegua (Vanuatu), Carteret (Papua Nowa Gwinea). Czy aby na pewno w?a?ciwie? Pomimo ograniczonej skali problemu pa?stwa archipelagowe ju? dzisiaj wykorzystuj? go do maksymalizacji interesów ekonomicznych i politycznych. Stosowane w ostatnich latach poj?cie “?yczeniowe zatapianie” (ang. wishful sinking) sta?o si? synonimem wykorzystywania rzeczywistych b?d? domniemanych problemów klimatycznych w celu uzyskania pomocy finansowej od pa?stw wysoko rozwini?tych. Trudno zatem okre?li? czy forsowana przez pa?stwa AOSIS kampania uwra?liwiania spo?eczno?ci mi?dzynarodowej na wzrost poziomu oceanów jest rzeczywist? antycypacj? problemów przysz?o?ci czy jedynie prób? wy?udzenia wielu milionów dolarów i uczenienia z potencjalnych problemów narzedzia gospodarczego wzrostu. Faktem pozostaje jednak, ?e prowadzone na forum NZ dyskusje nad problemem odpowiedzialno?ci pa?stw za negatywne zmiany ?rodowiska czy swoistych ubezpiecze? klimatycznych odgrywaj? znacz?c? rol? prewencyjn?, staj?c si? instrumentem formowanych mechanizmów samokontroli ?rodowiskowej (por. np. Protokó? z Kioto).

2

Problemem okazuje si? nie tylko zmienno?? poziomu oceanów lecz tak?e wrost temperatury i zanieczyszczenia akwenów wodnych. Przyczynia si? ono do niszczenia raf koralowych, stanowi?cych naturaln? ochron? ma?ych wysepek przed zagro?eniami w rodzaju tsunami. Jak zauwa?a Jesse Cameron Glickenhaus rafy koralowe pe?ni? trudne do przecenienia znaczenie ekonomiczne jako ?ród?o ?ywno?ci mieszka?ców wybrze?y. Wzrost temperatury ocenów wydatnie wp?ywa zatem na obni?enie poziomu bezpiecze?stwa ?ywno?ciowego miliarda mieszka?ców naszego globu. Kl?ski ?ywio?owe o pod?o?u atmosferycznym i sejsmicznym powoduj?, ?e niepowstrzymana niczym morska woda wdziera si? w l?d, powoduj?c du?e straty w rolnictwie (zjawisko to b??dnie interpretowane jest jako nast?pstwo podnoszenia poziomu oceanów).

 

3

Globalny poziom oceanów wzrós? w ubieg?ym stuleciu o oko?o 20 centymentrów. Zgodnie z pochodz?cymi z 2007 roku prognozami IPCC w tym stuleciu wska?nik ten zamknie si? w przedziale 18 do 59 centymetrów. Raporty innych o?rodków eksperckich wskazuj? na zdecydowanie wy?szy (nawet 90-140 cm) b?d? ca?kowite znikomy wzrost, lub nawet spadek, poziomu oceanów w okresie najbli?szych stu lat. Nawet powolna dynamika tego zjawiska jest jednak ogromnym zagro?eniem w konteksie obecnego zaludnienia i tempa przyrostu demograficznego obszarów wybrze?y. Pami?tajmy bowiem, ?e ponad 20 procent ?wiatowych aglomeracji znajduje si? w bezpo?rednim s?siedztwie akwenów morskich.

Bangladesz jest najbardziej zagro?onyn podnoszeniem si? poziomu oceanów du?ym pa?stwem azjatyckim. Wed?ug szacunków Roberta Nichollsa z Middlesex University ?redni poziom oceanu u wybrze?y Bangladeszu mo?e by? w 2080 roku o oko?o 40 centymetrów wy?szy ni? obecnie, co wymusi? mo?e trwa?e przesiedlenie oko?o 90 procent mieszka?ców kraju. Zgodnie z raportem przedstawionym w 2004 roku przez IPCC do 2100 roku pod wod? znajdzie si? oko?o 20 procent terytorium Bangladeszu. Jeszcze bardziej katastrofalne prognozy przewiduj? ca?kowite znikni?cie tego pa?stwa z mapy politycznej ?wiata w ci?gu najbli?szych 200-250 lat. Zgodnie z innym raportem brytyjskiego Royal Society podniesienie si? poziomu oceanu o 80 centymetrów doprowadzi? mo?e do zatopienia 17 procent powierzchni Bangladeszu, wysiedlenia oko?o 70 milionów osób i zniszczenia ponad 50 procent upraw rolnych tego pa?stwa (plantacje ry?u). W pochodz?cym z 2001 roku artykule Lester Brown pisze o zalaniu upraw ry?u w Bangladeszu, Indonezji, Wietnamie czy Chinach jako jednym z zagro?e? o katastrofalnym wprost potencjale dla regionalnej ekonomii[3]. Ponad 20 milionów mieszka?ców Bangladeszu jest dzisiaj bezpo?rednio zagro?onych konsekwencjami podnoszenia si? poziomu oceanów. W?adze tego pa?stwa szacuj? obecnie, ?e oko?o 10 milionów obywateli jest zagro?onych zalaniem terenów nadbrze?nych, w nast?pstwie podnoszenia si? poziomu oceanów. Pomimo cz?stej krytyki niektórych z przedstawionych tu statystyk (Nils-Axel Morner) raporty neguj?ce potencja? zagro?enia w regionie nale?? dzisiaj do zdecydowanej mniejszo?ci. Uchod?stwo klimatyczne w dalszym ci?gu jest jednak zagro?eniem przysz?o?ci ani?eli realnym problemem chwili obecnej.

Najbardziej znanym przyk?adem migracji ?rodowiskowej w Bangladeszu sta?o si? trwa?e wysiedlenie oko?o 500 tysi?cy mieszka?ców najwi?kszej wyspy tego pa?stwa- Bhola- w nast?pstwie powodzi z 1995 roku. Konsekwencje kataklizmu zbieg?y si? z prowadzon? w po?owie lat dziewi??dziesi?tych batali? pomi?dzy przedstawicielami koncepcji maksymalistycznych (Norman Myers, IPCC) a nastawionymi bardziej umiarkowanie instytucjami z kr?gu UNHCR czy IOM. Kazus wyspy Bhola by? koronnym argumentem wykorzystywanym w celu ukazania zagro?e? zwi?zanych z podnoszeniem si? poziomu mórz i oceanów. W?tpliwe jednak, by wielu z przedstawiaj?cych go specjalistów wiadzia?o naprawd? jakie by?y przyczyny zalania oko?o 50 procent wyspy. Trudno bowiem znale?? szerszy zwi?zek pomi?dzy podnoszeniem si? poziomu oceanów a kataklizmem z 1995 roku, b?d?cym raczej nast?pstwem corocznych tropikalnych opadów. Wysiedlenie mieszka?ców Bhola nale?y uzna? za przyk?ad migracji wywo?anej krótkotrwa?? kl?sk? ?ywio?ow? o pod?o?u atmosferycznym (cyklon tropikalny), nie za? konsekwencjami procesu podnoszenia si? poziomu mórz i oceanów. Zalanie wyspy okaza?o si? jednak zdecydowanie bardziej trwa?e ni? pocz?tkowo przypuszczano. Obrazu zniszcze? dope?ni?a powódz z 2005 roku, w nast?pstwie której do opuszczenia Bhola zmuszonych zosta?o kolejnych kilkadziesi?t tysi?cy mieszka?ców. Przesiedleni na przedmie?cia Dhaki mieszka?cy wyspy w dalszym ci?gu nie potrafi? zaadaptowa? si? w obcych im warunkach ekonomicznych i w ramach zmienionych relacji spo?ecznych.

Innym pa?stwem regionu silnie zagro?onym wzrostem poziomu oceanów jest Wietnam. W ocenie autorów pochodz?cego z 2008 roku raportu Human Security, Climate Change and Environmentally Induced Migration (UNU-EHS) podniesienie si? poziomu oceanu o jeden metr mo?e w powa?nym stopniu zagrozi? funkcjonowaniu 10,8 % populacji tego pa?stwa[4]. Równie istotnym wyzwaniem oka?e si? wzrost poziomu oceanów w regionie Chin, gro??cy wielu milionom mieszka?ców metropolii w rodzaju Szanghaju I Honk Kongu.

Kolejnym przywo?ywanym w literaturze przyk?adem uchod?ców klimatycznych s? mieszka?cy archipelagu Carteret nale??cego do prowincji Pó?nocnych Salomonów Papui Nowej Gwinei[5]. Podnosz?cy si? poziom oceanu w bezpo?redni sposób zagra?a funkcjonowaniu przynajmniej dwóch tysi?cy mieszka?ców archipelagu. Ju? w 1986 roku zdecydowano si? na “próbne” przesiedlenie dwóch szczególnie zagro?onych zalaniem osad. Rosn?ca erozja linii brzegowej zmusi najpewniej do wysiedlenia ponad 10 tysi?cy osób. Obecnie finalizowany jest plan przesiedlenia 120 najbardziej zagro?onych rodzin na obszar Bougainville, najwi?kszej wyspy archilepagu Wysp Salomona. Wieloletnie negocjacje wokó? szczegó?ów przesiedle? uzmys?awiaj? nam, ?e podnoszenie poziomu oceanu nie musi wi?za? si? z nag?ym zalaniem du?ych terytorialnie powierzchni.

W grudniu 2005 roku ?wiat obieg?a wiadomo?? o pierwszych uchod?cach klimatycznych na Vanuatu[6]. Wywo?ana sztormami erozja linii brzegowej zmusi?a w?adze tego pa?stwa do przesiedlenia ponad 100 mieszka?ców wyspy Tegua. W 2006 roku oko?o sze??dziesi?ciu mieszka?ców wioski Lateu przesiedlonych zosta?o na po?o?ony wy?ej obszar w zwi?zku z cyklicznymi powodziami, erozj? linii brzegowej, oraz zalewaniem domów i upraw. Koszt przesiedlenia spo?eczno?ci pokryty zosta? ze ?rodków lokalnych a tak?e Programu ?rodowiskowego Regionu Pacyfiku (ang. Pacific Regional Environmental Programme-SPREP) oraz Kanadyjskiej Agencji Rozwoju Mi?dzynarodowego (ang. Canadian International Development Agency-CIDA). Wspomniane przesiedlenie ludno?ci nie okaza?o si? ko?cem problemów Vanuatu. Po 2008 roku krajowe w?adze rozpocz??y wspó?prac? z Australi? w zakresie prewencji podnoszenia si? poziomu oceanu. Problem wyspy Tegua mo?na oczywi?cie postrzega? jako fragment kontekstu przeobra?e? klimatycznych. Pami?tajmy jednak, ?e ?aden ekosystem nie utrzymuje przez setki lat statycznego charakteru, a erozja linii brzegowej jest zjawiskiem typowym dla wielu krajów ?wiata I wcale nie musi wi?za? si? z konsekwencjami zmian klimatycznych.

Po?o?one w zachodniej Polinezji Tuvalu jest pa?stwem w zdecydowanie najwi?kszym stopniu zagro?onym podnoszeniem si? poziomu oceanów (najwy?szy punkt w ca?ym archipelagu nie przekracza 5 m.n.p.m, ?rednia wysoko?? to 1,19 m.n.p.m.)[7]. Wed?ug najbardziej negatywnych prognoz wzrost poziomu oceanów mo?e doprowadzi? do znikni?cia tego pa?stwa w ci?gu 50-100 lat. Problemy klimatyczne i ekonomia ju? dzisiaj powoduj? rosn?c? skal? migracji na Fiji i do Australii. Szacuje si?, ?e w ci?gu ostatnich dziesi?ciu lat Tuvalu opu?ci?o przynajmniej 2500-3000 osób. W?ród potencjalnych obszarów przesiedlenia ludno?ci wymienia si? Australi? b?d? Fiji[8]. Prowadzone od 12 lat rozmowy z tymi pa?stwami nie przynios?y jak dotychczas zadowalaj?cych rezultatów, poza zdawkow? obietnic? ochrony obywatelu Tuvalu w sytuacji kryzysowej. Jedynym pa?stwem, które wyrazi?o zgod? na imigracj? obywateli Tuvali jest Nowa Zelandia. Pomimo stosunkowo niskiej skali imigracji do tego pa?stwa (?rednio 75 osób osób rocznie wed?ug statystyk z ostatnich lat) mieszka?cy Tuvalu spotykaj? si? tam nie tylko z problemami natury administracyjnej i prawnej lecz tak?e jawnie manifestowan? wrogo?ci? mieszka?ców tego imigracyjnego przecie? pa?stwa. W 2002 roku w?adze Tuvalu planowa?y podj?cie kroków prawnych przeciwko “szczególnie uci??liwym `producentom` gazów cieplarnianych”: Stanom Zjednoczonym i Australii.

Zamieszka?e przez 103 tysi?ce mieszka?ców Kiribati sk?ada si? z 33 wysp koralowych rozsianych na Oceanie Spokojnym na przestrzeni prawie 3800 kilometrów. Odleg?o?? pomi?dzy najbardziej oddalonymi wyspami wynosi prawie 4000 kilometrów z zachodu na wschód i oko?o 2000 kilometrów z pó?nocy na po?udnie. Pochodz?ce z 2010 roku szacunki wskazywa?y na systematyczne podnoszenie si? poziomu oceanu w okolicach przynajmniej czterech wysp archipelagu. Jak zauwa?a Kay Weir najbardziej negatywne prognozy wskazuj? na konieczno?? przysz?ego wysiedlenia ponad 94 tysi?cy mieszka?ców wysp na wy?ej po?o?one obszary”[9]. W?adze Kiribati od kilku lat podejmuj? szeroko zakrojon? wspó?prac? na rzecz minimalizacji konsekwencji podnoszenia oceanów. W wyniku porozumienia z Now? Zelandi? mo?liwe stanie si? trwa?e przesiedlenie obywateli w razie drastycznych zagro?e? ?rodowiskowych. Pami?tajmy jednak, ?e zapowiadane przez Now? Zelandi? wsparcie humanitarne i ewakuacja obywateli Kiribatu w razie drastycznego zagro?enia ich bezpiecze?stwa wydaje si? niepisanym obowi?zkiem i regu?? wspó?pracy mi?dzynarodowej. W erze globalnego ocieplenia dzia?ania tego rodzaju porówna? mo?na do ewakuacji pasa?erów ton?cego statku przez znajduj?ce si? w pobli?u jednostki p?ywaj?ce. W listopadzie 2010 w stolicy Kiribati zorganizowano spotkanie przedstawicieli pa?stw archipelagowych i najwi?kszych pot?g ekonomicznych (w tym Chin) w sprawie mi?dzynarodowych dzia?a? dotycz?cych przeciwdzia?ania efektowi cieplarnianemu[10].

Malediwy s? pa?stwem archipelagowym po?o?onym na Oceanie Indyjskim w odleg?o?ci oko?o 700 kilometrów od Sri Lanki i 400 kilometrów od po?udniowo-wschodnich wybrze?y Indii. W jego sk?ad wchodzi oko?o 1200 wysp, po?o?onych na 26 rafach koralowych. G?ównym ?róde? dochodów licz?cego 328 tysi?cy mieszka?ców kraju s? zyski z turystyki (szacowanej na poziomie ok. 300 tysi?cy osób rocznie). ?rednia wysoko?? na poziomie 1,5 m.n.p.m sprawia, ?e archipelag jest najni?ej po?o?onym pa?stwem na ?wiecie. Pierwsze alarmuj?ce prognozy sta?y si? konsekwencj? bada? naukowych realizowanych na wyspach w po?owie lat osiemdziesi?tych. Zdaniem niektórych ekspertów poziom oceanu w tym obszarze podniesie si? do 2100 roku od 0,8 do nawet 1,5 metra. Oznacza to perspektyw? znikni?cia pod wod? ponad 80 procent powierzchni archipelagu. Ju? dzisiaj ponad 60 procent jego powierzchni zagro?one jest post?puj?c? erozj? linii brzegowej. Zdaniem IPCC oraz o?rodków badawczych aktywnych w przestrzeni ?rodowiskowej prognozy tego typu uzna? nale?y za wysoce prawdopodobne. Okre?lenie rzeczywistej skali zagro?enia utrudniaj? rozbie?no?ci w zakresie aktualnego wzrostu poziomu oceanu (od 0 do 8 mm rocznie). W wyniku podnoszenia poziomu wody ewakuowano w ostatnich latach mieszka?ców ponad 30 wysp archipelagu. W?adze kraju rozwa?aj? mo?liwo?? zakupu du?ych obszarów ziemi na Sri Lance. Najbli?sze lata poka?? czy transakcja ta b?dzie konieczna[11].

Problem archipelagu Malediwów zyska? globalny oddzwi?k w wyniku dewastacji znacznych obszarów tego pa?stwa przez azjatyckie tsunami z grudnia 2004 roku. Jego konsekwencj? sta?a si? ?mier? 82 osób, przesiedlenie ponad 12 tysi?cy obywateli, oraz kilkuletnia zapa?? krajowego sektora turystycznego. W?adze Japonii sfinansowa?y wówczas otoczenie sto?ecznej wyspy systemem specjalnych falochronów (koszty inwestycji wynios?y ponad 60 milionów dolarów). Dyskusja nad sytuacj? archipelagu podejmowana by?a podczas ?wiatowej Konferencji Klimatycznej w Kopenhadze (2009), czy na forum powo?anego w 2007 roku przez UNDP programu eksperckiego do spraw poziomu oceanów na ?wiecie. Wobec braku jednoznacznych dowodów na nieodwracalne podnoszenie si? poziomu oceanu wywo?ane nimi masowe migracje postrzega? nale?y jedynie w kontek?cie spekulacji. Jak zauwa?a Nils-Axel Mörner z Uniwersytetu w Sztokholmie poziom wody w tej cz??ci Oceanu Indyjskiego w okresie ostatnich trzydziestu lat nie tylko nie podniós? si?, lecz nawet minimalnie zmala?[12]. Wed?ug innych opracowa? rosn?cy poziom oceanu coraz cz??ciej prowadzi do zalewania ?róde? wody pitnej, erozji gleb i zwi?zanych z tym olbrzymich strat w rolnictwie.

Nauru jest czternastotysi?cznym wyspiarskim pa?stwem po?o?onym w zachodniej cz??ci Oceanu Spokojnego (Mikronezja), oko?o 42 kilometry na po?udnie od równika. Z uwagi na po?o?enie na oceanicznej skale kraj ten nie jest obecnie istotnie zagro?ony podnoszeniem si? poziomu oceanów. Podobnie jak w wi?kszo?ci mikropa?stw regionu zmiany klimatyczne s? jednym z centralnych zagadnie? politycznych. Zgodnie z wyra?on? w lipcu 2011 roku opini? prezydenta pa?stwa “Niektóre wyspy Oceanu Spokojnego mog? znikn?? ca?kowicie, wywo?uj?c przymusowe migracje du?ej liczby osób- najpierw wewn?trz pa?stwa, potem za? poza jego granice. Cz?onkowie ONZ rozumiej? dzisiaj takie wyzwania dla bezpiecze?stwa. Solidarno?? w tym zakresie nie mo?e sko?czy? si? tylko na s?owach wspó?czucia. Najlepsz? form? mi?dzynarodowej solidarno?ci wydaje si? uznanie zmian klimatycznych za zagro?enie dla mi?dzynarodowego pokoju i bezpiecze?stwa, o skali porównywalnej z proliferacj? broni masowego ra?enia czy mi?dzynarodowym terroryzmem”[13].

Wyspy Marshalla s? licz?cym 59 tysi?cy mieszka?ców pa?stwem archipelagowym po?o?onym we wschodniej Mikronezji na pó?noc od Nauru i Kiribati. To licz?ce ponad 1920 wysepek pa?stwo okre?lane jest cz?sto “frontem” lub “awangard?” zmian klimatycznych, tak?e z uwagi na niebezpiecze?stwo problemu wywo?anych tym procesem migracji. Zdaniem lokalnych w?adz podnoszenie poziomu oceanów stanowi najwi?ksze zagro?enie dla niepodleg?o?ci pa?stwa. Szacuje si?, ?e ponad 97 procent populacji jest w bezpo?redni sposób zagro?ona konsekwencjami zmian klimatycznych.

Wspó?praca na rzecz minimalizacji zmian klimatycznych jest jednym z g?ównych obszarów aktywno?ci powsta?ego w 1990 roku Sojuszu Ma?ych Pa?stw Wyspiarskich (ang. Alliance of Small Island States, AOSIS)[14]. W sk?ad ugrupowiania wchodzi obecnie 43 cz?onków, reprezentuj?cych 28 procent krajów rozwijaj?cych, zamieszkanych przez oko?o 41 milionów osób. W?ród postulatów organizacji z ostatnich lat wymieni? mo?emy: 1. Zast?pienie Protoko?u z Kioto porozumieniem o bardziej restrykcyjnym charakterze; 2. Wzmocnienie roli pa?stw realnie obci??onych przez zmiany klimatyczne w negocjacjach z mocarstwami gospodarczymi; 3. Stworzenie systemu rekompensat finansowych ?wiadczonych przez emitentów gazów cieplarnianych pa?stwom szczególnie obci??onym trwa?ymi zmianami klimatycznymi. Zaproponowany przez AOSIS system mi?dzynarodowego przeciwdzia?ania zmianom klimatycznym obejmuje trzy sk?adniki: ubezpieczenie, rehabilitacj? i regeneracj? oraz zarz?dzanie ryzykiem. Element pierwszy dotyczy ubezpieczenia przed ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi, takimi jak huragany, powodzie czy susze. Ma on na celu minimalizacj? ryzyka oraz koordynacj? pomocy rozwojowej inicjowanej przez pa?stwa rozwini?te. Komponent rehabilitacji zmierza do uzyskania oszkodowa? przez cz?onków AOSIS z tytu?u prawdopodobnych skutków zmian klimatycznych: wzrostu poziomu oceanów, wzrostu temperatury czy ska?enia oceanów i zwi?zanego z tym zniszczenia raf koralowych. Element zarz?dzania ryzykiem obejmuje przyj?cie w?a?ciwych narz?dzi oceny i zarz?dzania ryzykiem, jak równie? realizacj? strategii redukcji ryzyka (na przyk?ad poprzez mi?dzynarodow? wspó?prac? naukow?, zbieranie i przetwarzanie statystyk, rozwój technologiczny, itp.). Wspó?praca w zakresie przeciwdzia?ania zmianom klimatycznym jest dzisiaj jednym z centralnych elementów polityki zagranicznej pa?stw wyspiarskich. Sw? obecno?? na forach wspó?pracy mi?dzynarodowej najcz??ciej ograniczaj? one do instytucji aktywnych w tej dziedzinie, przewa?nie kontestuj?c rozwi?zania narzucane przez kraje rozwini?te. Zdaniem przedstawicieli AOSIS pa?stwa najwy?ej rozwini?te uprawiaj? dzisiaj szeroko poj?ty imperializm i dyktat ?rodowiskowy. Ma on na celu dalsze pog??bianie asymetrycznego uk?adu pó?noc-po?udnie przy próbie zepchni?cia jak najwi?kszej liczby negatywnych zmian ?rodowiskowych na kraje rozwijaj?ce.

Problemy ?rodowiskowe Azji i pa?stw archipelagowych oddzia?uj? tak?e na sfer? prawa mi?dzynarodowego publicznego. W?a?nie z wspomnianego powodu badania nad wspomnianym zagadnieniem szczególnie dobrze rozwijaj? si? w ramach o?rodków akademickim Australii. Najwi?ksza liczba dyskusji koncentruje si? na konsekwencjach deterytorializacji pa?stwa na kszta?t najbardziej fundamentalnych kategorii prawa mi?dzynarodowego: pa?stwowo?ci, zwi?zku w?adzy z terytorium, kontynuacji i podmiotowo?ci prawnomi?dynarodowej na innym obszarze. Wzrost poziomu oceanów pozbawi? mo?e przynajmniej kilka krajów terytorium, czyli jednego z trzech aspektów pa?stwowo?ci. Pochodn? tego problemu jest kwestia obywatelstwa oraz statusu osób zmuszonych do opuszczenia swego kraju w nast?pstwie nieodwracalnych zmian klimatycznych. Konwencja Genewska nie wspomina bowiem o ?rodowiskowych przyczynach uchod?stwa, a rozwijaj?cy si? dobrze system wsparcia IDPs trudno rozszerza? na mobilno??transnarodow?. Najbardziej prawdopodobnym rozwi?zaniem wydaje si? uwzgl?dnienie przeobra?e? klimatycznych w ramach unormowa? polityk imigracyjnych i azylowych pa?stw przyjmuj?cych potencjalnych imigrantów klimatycznych. Jeszcze wi?kszym problemem politycznym jest kwestia konstnuacji pa?stwow?ci na obcym terytorium. Zakupowi ziemi i zbiorowemu przesiedleniu mieszka?ców mikropa?stw gdzie indziej mog? towarzyszy? jakie? formy wirtualnej podmiotowo?ci mi?dzynarodowej, zbli?one do instytucji rz?du na uchod?stwie czy statusu Zakonu Kawalerów Malta?skich. Nawet osi?gni?ty w tym wzgl?dzie konsensus polityczny nie zmieni zapewne procesu powolnegego “wch?aniania” wysiedlonych wspólnot w spo?eczno?ciach pa?stw cechuj?cych sie wi?kszym terytorium i wy?szym poziomem bezpiecze?stwa ?rodowiskowego. W?ród innych dyskutowanych problemów wymieni? mozemy kwesti? prawnomiedzynarodowej odpowiedzialno?ci pa?stw “agresorów” za szkody klimatyczne, odszkodowa?, oraz ubiezpiecze? przed zmianami klimatu. Podnoszenie poziomu oceanów mo?e oddzia?ywa? tak?e na zmienno?? wzgl?dnie nowej architektury mi?dzynarodowego prawa morza. Datowane ca?e szcz??cie na odleg?? przysz?o?? potencjalne znikni?cie mikropa?stw przeobrazi? mo?e uk?ad morskich stref ekonomicznych wielu regionów ?wiata.

Podnoszenie si? poziomu oceanów nie stanowi bynajmniej specyfiki Po?udniowej Azji czy ma?ych krajów wyspiarskich. Do zdecydowanie wi?kszych konsekwencji doprowadzi? mo?e w wysoko zaludnionych obszarach miejskich. Prawdziwym prze?omem okaza?y si? w tym konte?cie wyniki bada? naukowców z Uniwersytetu w Szanghaju, opublikowane w 2008 roku. Wed?ug przedstawionego raportu globalne podniesienie poziomu oceanów o jedyne 30 centymetrów mo?e zmusi? do migracji oko?o 40 milionów mieszka?ców Indii i ponad 60 milionów mieszka?ców Chin. W?ród o?rodków miejskich szczególnie zagro?onych podnoszeniem poziomu oceanów znalaz?y si? nie tylko Bangkok, Wenecja, Lagos, Hong Kong, Szanghaj czy Dubaj, lecz tak?e Londyn, Nowy Jork i San Francisco. Potencjalne oddzia?ywanie zmian klimatycznych na demografi? wielkich miast jest przedmiotem rosn?cego zainteresowania ?rodowisk naukowych. Przyjrzyjmy si? wynikom prowadzonych w tym zakresie bada?.

Wed?ug opublikowanego w 2010 roku raportu UN-HABITAT ‘The State of African Cities 2010: Governance, Inequality and Urban Land Markets’, co czwarty mieszkaniec Afryki, zamieszkuj?cy w obszarze stu kilometrów od linii brzegowej jest zagro?ony w bezpo?rednimi b?d? po?rednimi sposób konsekwencjami wzrostu poziomu oceanów. W?ród szczególnie zagro?onych tym procesem obszarów Afryki wymienia si? sze?? pa?stw: Egipt, Nigeri?, Senegal, Wybrze?e Ko?ci S?oniowej, Tanzani? i Gambi?.

Zdaniem specjalistów szczególn? uwag? nale?y zwróci? na wysoko zaludnione wybrze?a Nigerii. Erozja linii brzegowej to zatem kolejny z elementów uzupe?niaj?cych niezwykle zró?nicowany obraz problemów ?rodowiskiskowych tego pa?stwa. Do innych przyczyn migracji ?rodowiskowych w Nigerii zaliczamy: ekologiczne spustoszenie delty Nigru, pustynnienie gleb w pó?nocnej cz??ci kraju, powodzie, niebezpiecze?stwo g?odu (najcz??ciej o lokalnej skali), oraz susze. Podnoszenie poziomu oceanów jest realnym zagro?eniem dla ponad 70 procent nigeryjskiego wybrze?a. Jak podaje Awosika (1992) wzrost poziomu wody o jedyne dwadzie?cia centymetrów mo?e zmusi? do migracji ponad 740 tysi?cy mieszka?ców kraju. W przypadku jednego metra liczba ta wzrasta do 3,7 milionów, a dwóch metrów 10-12 milionów osób. Ponad 25 milionów mieszka?ców Nigerii (20,6 % populacji tego kraju) ?yje w ?cis?ym s?siedztwie wybrze?a. Szczególnie zagro?ona podnoszeniem si? poziomu oceanów jest obecnie pi?tnastomilionowa stolica Nigerii- Lagos. Ponad po?owa miasta znajduje si? poni?ej dwóch metrów nad poziomem morza. Podniesienie poziomu Zatoki Gwinejskiej o jedyne 30 centymetrów mo?e zmusi? do migracji ponad pi?? milionów mieszka?ców miasta.

Jak zauwa?a Dasgupta (2007) podniesienie poziomu morza o jeden metr mo?e zmusi? do migracji a? 10,5 miliona mieszka?ców Egiptu[15]. Szczególnie zagro?one w przysz?o?ci okaza? si? mog? obszary delty i ca?a pó?nocna cz??? kraju. Przyczyn? migracji klimatycznych w tym pa?stwie sta? si? mo?e zatem nie tylko obserwowana ju? dezertyfikacja, lecz tak?e kumulacja negatywnym zjawisk ?rodowiskowych w regionie delty.

Wed?ug prowadzonych od 1995 roku bada? istotny wzrost poziomu oceanu u wybrze?y Senegalu doprowadzi? mo?e do zalania 6-7 tysi?cy kilometrów kwadratowych tego pa?stwa oraz migracji trzech milionów osób[16]. Ju? w latach dziewi??dziesi?tych wzrost poziomu wody doprowadzi? do utraty obszarów nabrze?nych Rufisque w po?udniowej cz??ci pa?stwa. Najwi?kszym realnym zagro?eniem jest obecnie rosn?ce zasolenie obszarów wybrze?a i zwi?zane z tym straty w rolnictwie oraz ubo?enie flory[17]. Okresowe zalewanie delty rzeki Senegal powoduje te? istotne utrudnienia w ?egludze i straty w turystyce.

Ca?kowicie zespolona z delt? rzeki, oraz siedemdziesi?ciokilometrowym wybrze?em Gambia jest pa?stwem szczególnie wra?liwym na ró?nego rodzaju zmiany klimatyczne. Podniesienie poziomu oceanu o zaledwie siedemdziesi?t centymetrów doprowadzi do zalania ca?o?ci stolicy tego pa?stwa (Banjul), po?o?onej niewiele ponad 20 kilometrów od wybrze?a. Wed?ug pochodz?cego z 2010 roku raportu IPCC wszyscy mieszka?cy Gambii s? obecnie w bezpo?redni sposób zagro?eni podnoszeniem poziomu oceanów b?d? zmianami klimatycznymi. D?ugotrwa?e zalanie delty rzeki Gambia przez wod? oceaniczn? doprowadzi? mo?e do niewyobra?alnych konsekwencji ?rodowiskowych[18]. Niekontrolowane zmiany ?rodowiska stanowi? tak?e specyfik? Wybrze?a Ko?ci S?oniowej. Podniesienie poziomu morza o 1 metr wywo?a? mo?e migracj? czterystu tysi?cy osób i utrat? 560 kilometrów powierzchni tego pa?stwa.

Zdaniem specjalistów proces wzrostu poziomu oceanu u wybrze?y Tanzanii mo?e do 2030 roku doprowadzi? do utraty przez to pa?stwo przynajmniej 7624 kilometrów kwadratowych powierzchni. Wspomniane zagro?enia doprowadzi? mog? do przymusowej migracji szacowanej w przedziale 0,85-1,6 miliona osób. Konsekwencj? wzrostu poziomu oceanu o 5-19 cm mo?e okaza? si? migracja od 67,000 do 852,000 osób. Bior?c pod uwag? aktualne wzka?niki wzrostu oceanu przed 2100 rokiem do migracji zmuszonych mo?e zosta? oko?o 1,1 miliona osób[19]. Innym znacz?cym problemem ?rodowiskowym Tanzanii jest spadaj?ca od wielu lat liczba opadów. Zwi?zana z tym erozja gleb stanowi jedn? z g?ównych przyczyn migracji z o?rodków wiejskich do stolicy kraju Dar es Salaam.

Rosn?cy poziom oceanów mo?e okaza? si? tak?e znacz?cym problemem Brazylii. Do szczególnie du?ych konsekwencji prowadzi?o w ostatnich latach podnoszenie si? poziomu Atlantyku w okolicach miasta Recife. Jak zauwa?aj? Neves i Muehe (1985) linia brzegowa kurczy?a si? we wspomnianym regionie o przynajmniej sze?? stóp rocznie pomi?dzy 1915 a 1950 rokiem oraz osiem stóp mi?dzy 1950 a 1985 rokiem[20]. Pochodz?ce z 1994 roku studium tych samych autorów sugeruje, ?e oko?o 50 milionów mieszka?ców Brazylii jest w po?redni b?d? bezpo?redni sposób zagro?onych podnoszeniem si? poziomu oceanów[21]. Wed?ug ró?nych wariantów wzrost poziomu oceanu w tej cz??ci Atlantyku mo?e w tym stuleciu zamyka? si? w przedziale 0,5-1 metr[22]. Zgodnie z opublikowanym w 2008 roku raportem IPCC Brazylia jest czwartym po Indiach, Chinach i Nigerii pa?stwem w najwi?kszym stopniu zagro?onym podnoszeniem poziomu oceanów.

Zwró?my teraz uwag? na oddzia?ywanie poziomu oceanów na potencjalne przemiany demograficzne wielkich aglomeracji miejskich. W celu uwra?liwienia czytelnika na zwi?zane z tym zagro?enia dokona?em subiektywnego, by? mo?e, wyboru sze?ciu miast, w szczególny sposób zagro?onych rosn?cym poziomem mórz i oceanów. Zaliczy?em do nich Szanghaj, Hong Kong Bangkok, Dubaj, Londyn i Nowy Jork[23].

W ocenie specjalistów najwi?kszym zagro?eniem dla licz?cego ponad 23 miliony mieszka?ców Szanghaju b?dzie nie tyle wzrost poziomu Morza Po?udniowochi?skiego, co post?puj?ca erozja i zalewanie delty rzeki Jangcy. Jak wskazuj? badania poziom morza w okolicach Szanghaju wzrós? od 1977 roku o oko?o 12 centymetrów. Ewentualne znacz?ce podniesienie poziomu morza w tym regionie to zdaniem specjalistów perspektywa przynajmniej 50-100 lat. W?adze chi?skie podchodz? jednak do zagro?enia w niezwykle powa?ny sposób. W latach 2005-2012 na badania w tym zakresie przeznaczonych zosta?o ponad 50 milionów dolarów. W ramach minimalizacji zagro?e? proponuje si? budow? systemu barier, na wzór tych wykorzystywanych w Holandii czy ma?ych pa?stwach archipelagowych[24].

Zdaniem specjalistów ?redni poziom morza w okolicach Hong Kongu wzrasta w ostatnich latach o 2.4-2.7 mm rocznie. Prowadzone badania jednoznacznie potwierdzaj? silny wzrost poziomu Morza Po?udniowochi?skiego po 1990 roku (Wong i Wsp.)[25]. Bior?c pod uwag? liczb? ludno?ci miasta i jedne z najwy?szych na ?wiecie wska?niki g?sto?ci zaludnienia (6352 os./kilometr kwadratowy) ka?da tego rodzaju prognoza wymaga istotnych dyskusji.

Zdaniem tajlandzkiego National Disaster Warning Centre do 2030 roku zalane zosta? mo?e oko?o 10 procent powierzchni Bangkoku, a przy braku szybkich dzia?a? oko?o 2100 roku miasto to powtórzy losy Atlantydy[26]. Zdaniem innych specjalistów ju? za 40 lat po?owa miasta mo?e znale?? si? pod wod?. Wzrastaj?ca g?sto?? zaludnienia powoduje, ?e w chwili obecnej obszary Bangkoku zapadaj? si? o ponad 10 cetymetrów rocznie. Tajlandzka stolica zaliczana jest do grupy trzynastu miast ?wiata w szczególnym stopniu zagro?onych podnoszeniem poziomu mórz. W?ród nast?pstw tego procesu wymienia si? cho?by erozj? gleby, specyficzne powodzie b?otne i zapadanie si? wielu budynków. Zbudowany w znacznej cz??ci na palach Bangkok ma opinie Wenecji wschodu lub miasta niezatapialnego. Czy jest tak w rzeczywisto?ci poka?e przysz?o??.

Ponad 85 procent populacji i 90 procent infrastruktury obszarów nadbrze?nych Zjednoczonych Emiratów Arabskich jest zagro?onych konsekwencjami podnoszenia si? poziomu morza. Wed?ug niektórych oblicze? kraj ten do ko?ca stulecia straci? mo?e ponad sze?? procent wysoko zaludnonego i zagospododarowanego terytorium. Wzrost poziomu morza w przedziale 0,37-0,59 metra spowoduje, ?e w Abu Dhabi zalanych zostanie 344 kilometrów kwadratowych powierzchni. Szacuje si?, ?e do 2100 roku Dubaj mo?e straci? nawet 5100 kilometrów kwadratowych powierzchni[27]. Jak zauwa?a Garland najbardziej prawdopodobny scenariusz dla ZEA to podniesienie si? poziomu wody pomi?dzy 0,21 a 2 m. przed 2099 rokiem[28].

Tradycja budowy grodzi chroni?cych tereny depresyjne przed powodziami si?ga w Niderlandach ?redniowiecza[29]. Coraz cz??ciej pisze si? jednak o konieczno?ci budowy instalacji tego rodzaju w okolicach Londynu. Jak zauwa?a Robert Nicholls z Uniwersystetu w Southampton nawet nieznaczny wzrost poziomu morza istotnie zwielokratnia ryzyko powodzi na Tamizie. Wed?ug ostatnich studiów, opartych na pomiarach satelitarnych i technologii GPS wzrost poziomu morza w bezpo?rednim s?siedztwie Londynu wynosi ?rednio 1-2 mm rocznie. Jak zauwa?a Tim Lenton (2008) do 2100 roku poziom morza w tej cz??ci Europy wzro?nie prawdopodobnie o 55 do 100 centymetrów[30]. Przedstawione w 2008 roku obliczenia nie odbiegaj? znacz?co od innych prognoz, na przyk?ad tych zak?adaj?cych wzrost poziomu morza w s?siedztwie Wysp Brytyjskich o 94 centymetry przed 2100 rokiem. Wed?ug sporz?dzonych ostatnio map jedynie w okolicach Londynu konsekwencje podniesienia poziomu morza dotkn?? mog? oko?o 1,3 miliona osób[31].

Holandia jest pa?stwem o szczególnie rozwini?tych mechanizmach ochrony przeciwpowodziowej (wspomnijmy tu kataklizmy z 1916 i 1953 roku) oraz daleko id?cych planach minimalizacji konsekwencji wzrostu poziomu morza. Zdaniem specjalistów w przeci?gu kilkunastu lat konieczna stanie si? budowa systemu grobli, odprowadzaj?cych nadmiar wody z terenów depresyjnych, a tak?e ma?ych zapór. Wzrastaj?cy powoli poziom morza ju? dzisiaj stanowi problem dla niektórych obszarów rolnych[32].

Wed?ug opublikowanych w ostatnich latach analiz region Nowego Jorku to jeden z najbardziej zagro?onych podnoszeniem poziomu oceanów obszarów ?wiata. Badania prezentowane równocze?nie przez ró?ne o?rodki naukowe sugeruj?, ?e wzrost poziomu oceanu mo?e by? w tym obszarze o 20 procent wi?kszy ni? w innych regionach ?wiata. W?ród innych obszarów zagro?onych podobnym scenariuszem wymienia si? Vancouver, Tasmani? czy archipelag Malediwów. Problemy Nowego Jorku pot?guje rosn?ca podatno?? tego obszaru na huragany i zimowe wiatry burzowe[33].

Podsumowuj?c rozwa?ania w przedmiocie demograficznych konsekwencji zmian klimatycznych chcia?bym zwróci? uwag? na kilka najbardziej kontrowersyjnych elementów, podnoszonych przez specjalistów tematu. Jak zauwa?amy ju? na wst?pie, aktualne prognozy w tym zakresie obarczone s? du?ym marginesem dowolno?ci. Zdaj? sobie spraw?, ?e analizuj?c prognozowany charakter wzrostu poziomu oceanów musimy bra? pod uwag? kontekst regionalny i jedynie potencjalny charakter konsekwencji efektu cieplarnianego. Prognozy istytucji w rodzaju IPCC wydaj? si? w mojej ocenie mocno niedok?adne a interpretacje wyników bardzo dowolne. Instytucja ta przynajmniej klikana?cie razy zmienia?a stanowisko w przedmiocie wzrostu poziomu oceanów. Powsta?e w ostatnich latach raporty IPCC zdaj? si? w coraz mniejszym stopniu odzwierciedla? regu?y dok?adno?ci naukowej, w coraz wi?kszym za? interesy w?skiej grupy osób czerpi?cych zyski z globalnego dyskursu o zmianach klimatycznych[34]. Rozpi?to?? prognoz w przedmiocie globalnego wzrostu poziomu oceanów do 2100 roku waha si? od 25 centymetrów do 3 metrów. W tej sytuacji trudno nie tylko o zaawansowane analizy migracyjne ale nawet okre?lenie czy wspó?czesne przypadki przymusowych migracji klimatycznych (uchod?stwa klimatycznego) s? mitem czy faktem. Liczni eksperci studiów migracyjnych ju? kilkana?cie lat temu negowali jednoczynnikowo?? i znacz?cy potencja? migracyjny zmian klimatycznych (Black, 2001)[35]. Ich zdaniem migracje klimatyczne s? de facto po??czniem wielu czynników- zw?aszcza presji migracyjnej i eskalacji przemocy wywo?anej walk? o kurcz?ce si? zasoby.

Przygotowuj?c powy?sze zestawienie stara?em si? korzysta? wy??cznie z recenzowanych publikacji naukowych, prezentowanych przez autorów o silnej pozycji w kr?gach akademickich b?d? eksperckich. Ich analiza jednoznacznie wskazuje, ?e rosn?cy poziom oceanów ju? w po?owie XXI wieku b?dzie wyzwaniem dla populacji kilku pa?stw azjatyckich. W dalszym jednak ci?gu pisanie o uchod?stwie klimatycznym jako realnym poblemie spo?ecznym naszych czasów jest ma?o uzasadnione. Wydaje si?, ?e poza Bangladeszem i kilkoma pa?stwami wyspiarskimi jego potencja? migracyjny jest narazie znikomy, b?d? jego niska dynamika utrudnia w?a?ciwe spojrzenie na problem. To nie konsekwencje trwa?ych zmian klimatycznych a powodzie, huragany i erozja gleb odpowiadaj? za wi?kszo?? tego rodzaju przypadków. Przesiedlenie kilkuset mieszka?ców Vanuatu w wyniku podmycia fragmentu nabrze?a to jeszcze nie uchod?stwo klimatyczne[36]. Kluczowa dla okre?lenia skali problemu oka?e si? sytuacja w ci?gu najbli?szych dwudziestu-trzydziestu lat. Zobaczymy bowiem jak przebiegaj? przesiedlenia mieszka?ców archipelagu Carteret i “transnarodowe” relokacje obywateli pa?stw archipelagowych, b?d? czy w ogóle dosz?y one do skutku. Przypadki masowych przymusowych migracji, wywo?anych wzrostem poziomu oceanów, mo?emy obecnie (na szcz??cie) policzy? na palcach jednej r?ki. Jedyn? konsekwencj? zmian klimatycznych o rzeczywistym potencjale migracyjnym jest w chwili obecnej pustynnienie gleb i niektóre zjawiska atmosferyczne. Ich dok?adna analiza wymaga zastosowania o wiele szerszych ani?eli migracyjnych czy klimatologicznych metod badawczych.

Konieczna wydaje si? tak?e intensyfikacja bada? nad precyzyjnym okre?leniem genezy niektórych zjawisk atmosferycznych. Ilo?? kataklizmów tego rodzaju wzrost?a na przestrzeni kilkudziesi?ciu lat prawie dziesi?ciokrotnie. Wysiedlenia wywo?ane przez tsunami, cyklony czy powodzie b?otne klasyfikuje si? raczej jako przyk??d disaster-induced displacement. Nale?y zatem okre?li? w jaki sposób aktywno?? cz?owieka i zmiany klimatu oddzia?uj? na tego rodzaju kl?ski ?ywio?owe. Powolny przyrost oceanów pozostawia sporo czasu dla zaplanowania decyzji migracyjnych. Nawet w sytuacji potwierdzenia si? najgorszych prognoz migracje tego rodzaju przyjm? zapewne du?o bardziej statyczny charakter ni? te zwi?zane z kl?skami ?ywio?owymi. Ko?cz?c powy?sze rozwa?ania nale?y jednoznacznie stwierdzi?, ?e podstawow? przyczyn? wysiedle? ?rodowiskowych s? obecnie d?ugotrwa?e i spontaniczne kl?ski ?ywio?owe. Migracje zwi?zane z prób? adaptacji do rosn?cego poziomu oceanu odgrywaj? obecnie ca?kowicie marginalne znaczenie. Ich du?e rozci?gni?cie w czasie powoduje, ?e cz??? z nich interpretowana jest jako mobilno?? o pod?o?u ekonomicznym. Powolna dynamika, kontrowersje wokó? jednoznacznego okre?lenia przyczyn i lokalizacja problemów tego rodzaju w krajach rozwijajacych powoduje, ?e dok?adne okre?lenie skali problemu jest obecnie praktycznie niemo?liwe.

Znacz?ce upolitycznienie problemu utrudnia konsensus i wzmacnianie wspó?pracy na szczeblu mi?dzynarodowym. Kraje tzw. “po?udnia” postrzegaj? bowiem problemy klimatyczne jako ?ród?o realizacji w?asnych interesów i okre?lonych profitów finansowych. Ich aktywno?? na forum NZ cz?sto ogranicza si? wy??cznie do kontestacji zbyt ma?o restrykcyjnych b?d? nieprzychylnych im mechanizmów wspó?pracy w kwestiach klimatycznym. Podobne spory obserwujemy tak?e na p?aszczy?nie aktywno?ci organizacji pozarz?dowych i dyskursu naukowego. Kontrowersje wzbudza nie tylko okre?lenie przyczyn zmian klimatycznych lecz tak?e jego dynamiki i skali oddzia?ywania na ?ycie ka?dego z nas. Studia nad demograficznymi konsekwencjami okre?lonych zjawisk klimatycznych skazuj? nas na przyjmowanie na wiar? wyników bada? cz?stkowych ró?nych dziedzin wiedzy. Panuj?ce w ich obszarze antagonizmy badawcze, w po??czeniu z modnymi uj?ciami postmodernizmu (efekt motyla) powoduj?, ?e coraz trudniej o porozumienie na p?aszczy?nie fundamentalnych prawd i obiektywnych statystyk. Badania nad skal? migracji klimatycznych niczym pryzmat odbijaj? zatem refleksy sporów innych dyscyplin. Analizy demograficznych konsekwencji zmian klimatycznych nigdy nie b?d? mia?y zatem dok?adengo charakteru.

4

Tak?e w obszarze studiów migracyjnych obserwujemy proces przedk?adania subiektywnych opinii i s?dów nad wyniki bada? szczegó?owych. Próba udowodnienia postawionych sobie hipotez cz?sto determinuje rezultaty bada? migracyjnych przed przyst?pieniem do studiów terenowych. Brak zunifikowanej (b?d? przynajmniej zbli?onej) siatki poj?ciowej i definicyjnej utrudnia interpretacj? prowadzonych bada?. Wszystkie wspomniane czynniki powoduj?, ?e trodno nam okre?li? meritum migracji kimatycznych, ich przczyny, skal? i czynniki separuj?ce od innych kategorii mobilno?ci. Fakt ten powoduje, ?e próba budowy normatywnych i instytucjonalnych mechanizmów wsparcia migrantów jest du?o trudniejsza. Problem wysiedle? wewn?trznych zosta? co prawda podj?ty w ramach organizacji mi?dzynarodowych i ró?nych kategorii dokumentów mi?dzynarodowych[37]. Tekst pochod?cych z 1998 roku Przewodnich Zasad Przesiedle? Wewn?trzpa?stwowych nie odwo?uje si? jednak do klimatycznych przyczyn wysiedle?. Autorzy dokumentu wspomnieli jedynie o kataklizmach naturalnych jako czynniku wysiedle? wewn?trznych. Na podobnej percepcji problemu oparte zosta?y zapisy tzw. Paktu Wielkich Jezior z grudnia 2006 roku, czy trzy lata pó?niejszej Konwencji z Kampali. Zdecydowanie wi?ksz? luk? prawn? obserwujemy w temacie ochrony i wsparcia osób zmuszonych do migracji transnarodowych w nast?pstwie nieodwracalnych przeobra?e? klimatu. Najwi?ksze zainteresowanie problemem wykazuj? w ostatnich latach kr?gi rz?dowe Australii i Nowej Zelandii, oraz ca?kowicie wolne od tego rodzaju zagro?e? pa?stwa skandynawskie. W chwili gdy wzrost poziomu oceanów nie stanowi rzeczywistego czynnika transnarodowych migracji mozaika ogólnych rozwi?za? azylowych i grzeczno?ciowych obietnic wsparcia humanitarnego wydaje si? jednak wystarczaj?ca. Rosn?ca skala efektu cieplarnianego mo?e jednak wymusi? modyfikacj? systemu uchod?czego poprzez uzupe?nienie funkcjonuj?cych instrumentów o specjalne protoko?y, b?d? przyj?cie nowej konwencji. Dylematy tego rodzaju wydaj? si? jednak przedmiotem refleksji przysz?ych pokole?.

Bardziej aktualnym problemem okazuje si? intensyfikacja globalnej wspó?pracy badawczej. Dost?pne opracowania ograniczaj? si? do pobie?nego zarysowania problemu w kojarzonych z tym zjawiskiem krajach. Pomimo finansowanych przez w?adze bada? ma?o pisze si? o prognozowanym wzro?cie poziomu oceanu w regionach przybrze?nych Chin i Indii. Specjali?ci badajacy problemy IDPs zbyt rzadko nawi?zuj? do potencjalnych zagro?e? w krajach wysoko rozwini?tych. Marginalizowanie zagro?enia w niektórych obszarach ?wiata przek?ada si? na brak mechznimów reakcji na spontaniczne zagro?enia. Wspomnijmy tu cho?by o Stanach Zjednoczonych- bagatelizuj?cych demograficzny potencja? kataklizmów a? do huraganu Katrina z 2005 roku. Podj?cie tego rodzaju analiz wymaga? b?dzie wzniesienia si? ponad akademickie spory i typow? dla dyskursu klimatycznego gr? interesów. Jedynie antycypuj?c potencjalne zagro?enie jeste?my w stanie na czas wytworzy? globalne mechanizmy prewencji.

 

5

Wysiedlenia zwi?zane z przeobra?aniem klimatu s? przedmiotem zdecydowanie mniejszego zainteresowania instytucji humanitarnych i prawa mi?dzynarodowego, ani?eli te wywo?ane kl?skami ?ywio?owymi. Dokumenty ochrony IDPs ca?kowicie marginalizuj? znaczenie klimatycznyh przyczyn wysiedle?, odnosz?c si? wy??cznie do kataklizmów naturalnych. Fakt ten ilustruje coraz bardziej utrwalaj?cy si? w literaturze podzia? na statyczne kategorie wysiedle? prowadz?ce do powolnego spadku poziomu bezpiecze?stwa (development-induced displacement, climate-induced displacement), oraz te cechuj?ce si? wi?ksz? dynamik? zagro?e? dla ró?nych kategorii bezpiecze?stwa ludzkiego (disaster-induced displacement, conflict-induced displacement). Aktywno?? UNHCR w zakresie wysiedle? wewn?trznych koncentruje si? wy??cznie na dwóch ostatnich kategoriach[38]. Istotnym lukom w prawie mi?dzynarodowym towarzyszy zatem negowanie zagro?e? humanitarnych zwi?zanych z czynnikami klimatycznymi i wielkimi projektami inwestycyjnymi. Ten do?? negatywny obraz ulega na szcz??cie powolnym zmianom za spraw? intensyfikacji badan naukowych (UNU-EHS), oraz coraz wi?kszej partycypacji instytucji eksperckich i aktorów humanitarnych sfery pozarz?dowej.

 OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

Literature 

Dasgupta S., Laplante B., Meisner C., Wheeler D., Yan J., (2007), The Impact of Sea Level Rise on Developing Countries: A Comparative Analysis,Washington: World Bank Policy Research Working Paper 4136 (WPS4136).

 

Gemenne, François (2011), “Why the numbers don’t add up: A review of estimates and predictions of people displaced by environmental changes”, Global Environmental Change.

McAdam, Jane (2012), Climate Change, Forced Migration, and International Law, Oxford-New York: Oxford University Press, 2012.

Mörner, Nils-Axel (2004), “Estimating future sea level changes from past records”, Global and Planetary Change, Vol. 40, Issue 1-2, s. 49-54.

Termi?ski, Bogumi? (2011), “Towards recognition and protection of forced environmental migrants in the public international law. Refugee or IDPs umbrella”, paper presented at the “New Databases of Belonging” conference, The Graduate Center, New York University, November 2011.

Termi?ski, Bogumi? (2012), Environmemtally-induced displacement. Theoretical frameworks and current challenges, Liège: Centre d’Étude de l’Ethnicité et des Migrations, Université de Liège.

Termi?ski, Bogumi? (2013), Uchod?stwo ?rodowiskowe. O ludziach w po?apce natury, Warszawa: Oficyna Wydawnicza ?o?graf.

UNU-EHS (2008), Human Security, Climate Change and Environmentally-Induced Migration, Bonn: United Nations University Institute for Environment and Human Security (UNU-EHS).

Recibido el 8 de noviembre de 2012 y aceptado el 29 de diciembre de 2012.

 


[1] F. Gemenne, “Why the numbers don’t add up: A review of estimates and predictions of people displaced by environmental changes”, Global Environmental Change, October 2011.

[2]Wed?ug najcz??ciej cytowanych opracowa? globalny poziom oceanów do 2100 roku zwi?kszy? si? mo?e od 9 do 88 centymetrów. Opracowania IPCC wskazuj? jednak na mo?liwo?? podniesienia poziomu oceanu a? o 140 cm. Jak wskazuj? badania ?redni poziom oceanu podniós? si? w dwudziestym stuleciu o 20-30 centymetrów. Ponad 70 procent ludno?ci ?wiata zamieszkuje obecnie w promieniu do 100 kilometrów od wybrze?y. Wed?ug przybli?onych oblicze? straty ekonomiczne wywo?ane podniesieniem poziomu oceanu o oko?o 1 metr si?ga? mog? 850 miliardów a nawet biliona dolarów.

[3] L. Brown, “Rising Sea Level Forcing Evacuation of Island Country”, Plan B Updates, http://www.earth-policy.org/plan_b_updates/2001/update2.

[4]Human Security, Climate Change and Environmentally-Induced Migration, UNU-EHS, Bonn, 2008, s. 35.

[5]Por. zw?aszcza: W.J. Bouma, G.I. Pearman, M.R. Manning (red.), Greenhouse. Coping with Climate Change, Csiro Publishing, Collingwood, 1996, s. 63.

[6]J.A. Glenn, T.J. Gordon (red.), 2007. State of the Future, World Federation of United Nations Associations, Washington DC, 2007, s. 104; “Pacific Island Villagers Become Climate Change Refugees”, http://www.ens-newswire.com/ens/dec2005/2005-12-06-02.asp.

[7]W?ród pa?stw archipelagowych najbardziej zagro?onych wzrostem poziomu oceanu wymienia si? zw?aszcza trzy kraje: Tuvalu, Vanuatu i Malediwy. Szczególne problemy cechowa? jednak mog? w przysz?o?ci Tuvalu i Kiribati- z uwagi na bardzo nisk? ?redni? wysoko?? nad poziomem morza jedyn? opcj? wydaje si? przesiedlenie ludno?ci poza ich granice.

[8]Na temat implikacji przesiedlenia ludno?ci do innego kraju (zagadnienie obywatelstwa) oraz problemu deterytorializacji pa?stwa w prawie mi?dzynarodowym publicznym, por: L. Yamamoto, M. Esteban, “Vanishing Island States and sovereignty”, Ocean & Coastal Management, Vol. 53, Issue 1, January 2010, s. 1-9; R. Rayfuse, “W(h)ither Tuvalu? International Law and Disappearing States”, University of New South Wales University of New South Wales Faculty of Law Research Series, Paper no. 9, 2009; J. McAdam, “Disappearing States’, Statelessness and the Boundaries of International Law”, Working Paper, University of New South Wales, 2010; C. Farbotko, H. Lazarus, “The first climate refugees? Contesting global narratives of climate change in Tuvalu”, Global Environmental Change, November 2011.

[9] K. Weir, “Don’t cry for Kiribati, Tuvalu, Marshall Islands, parts of Papua New Guinea, the Caribbean, Bangladesh, Africa”, Pacific Ecologist, Issue 16, Winter 2008.

[10]Na temat problemu uchod?stwa ?rodowiskowego z Kiribati por. zw?aszcza: C.D. Woodroffe, R.F. McLean, “Kiribati vulnerability to accelerated sea-level rise: a preliminary study”, Unpublished report to Australian Government. University of Wollongong, 1992; J.C. Parnetta, “Impacts of climate change and sea-level rise on small island states: National and international responses”, Global Environmental Change, Vol. 2, Issue 1, March 1992, s. 19-31; J. Lewis, “The Vulnerability of Small Island States to Sea Level Rise: The Need for Holistic Strategies”, Disasters, Vol. 14, Issue 3, September 1990, s. 241-249; Ch. Webersink, Climate Change and Security, Greenwood Publishing Press, 2010; B.K. Sovacool, The Routlege Handbook of Energy Security, Routledge, New York, 2011, s. 183.

[11] M.A. Brown, M. Dworkin, “The Environmental Dimension of Energy Security” [w] B.K. Savacool (red.), The Routledge Handbook of Energy Security, Routledge, New York, 2011, s. 183.

[12]N.A. Mörner, M. Tooley, G. Possnert, “New perspectives for the future of Maldives”, Global and Planetary Change, vol. 40, no. 1-2, January 2004, pp. 177-182.

[13]“Security Council, in Statement Says “Contextual Information on Possible Security Implications of Climate. Change Important when Climate Impacts Drive Conflicts ‘Make No Mistake’, Says Secretary-General, Climate. Change Not Only Exacerbates Threats to Peace and Security, It Is a Threat to International Peace and Security’”.

[See: http://www.un.org/News/Press/docs/2011/sc10332.doc.htm.].

[14] Wi?cej na temat organizacji por: J. Barnett, J. Campbell, Climate Change and Small Island States. Power, Knowledge and the South Pacific.

[15]Por. UNU-EHS, Human Security, Climate Change and Environmentally Induced Migration, Bonn, 2008, s. 17; S. Dasgupta, B. Laplante, C. Meisner, D. Wheeler, J. Yan, The Impact of Sea Level Rise on Developing Countries: A Comparative Analysis, World Bank Policy Research Working Paper 4136 (WPS4136), World Bank, Washington, 2007.

[16]K.I. Dennis, N. Diop, R. Nicholls, “Sea level rise and Senegal: Potential impacts and consequences”, Journal of Coastal Research, Issue 14, 1995, s. 243-261.

[17]K. Dennis, “Shoreline Is Already Receding and Salinity Threatens Wetlands”, Climate Alert, Vol. 8, No. 2, 1995.

[18]B.P. Jallow, M.K. A. Barrow, S.P. Leatherman, “Vulnerability of the coastal zone of The Gambia to sea level rise and development of response strategies and adaptation options”, Climate Research, Vol. 6, 1996, s. 165-177.

[19]A.S. Kebede, S. Brown, R.J. Nicholls, The Implications of Climate Change and Sea-Level Rise in Tanzania- The Coastal Zones, Stockholm Environment Institute, Stockholm, November 2010, s. 21.

[20]C. Neves, D. Muehe, “Potential impacts if sea-level rise on the metropolitan region of Recife, Brazil”, Journal of Coastal Research, Vol. 14, (Special Issue), 1985, s. 116-131.

[21] C. Neves, D. Muehe, “The Implications of Sea-Level Rise on the Brazilian Coast: A Preliminary Assessment”, Journal of Coastal Research, Special Issue, No. 14, Potential Impacts of Accelerated Sea-Level Rise on Developing Countries, (Spring 1995), s. 54-78.

[22]P. Alfredini, E. Arasaki, R.F. Do Amaral, “Mean sea-level rise impacts on Santos Bay, Southeastern Brazil – physical modelling study”, Environmental Monitoring and Assessment, Vol. 144, No. 1-3, 2008, s. 377-387.

[23]W?ród o?rodków miejskich szczególnie zagro?onych podnoszeniem poziomu mórz i oceanów mi?dzynarodowe struktury eksperckie (w tym instytucje w rodzaju IPCC) wymieniaj? najcz??ciej Londyn, Miami, Nowy Jork, Nowy Orlean, Bombaj, Kair, Amsterdam i Tokio.

[24]Na temat problemów ?rodowiskowych Szanghaju por: X. Chen, Y. Zong, “Major impacts of sea-level rise on agriculture in the Yangtze delta area around Shanghai”, Applied Geography, Vol. 19, Issue 1, January 1999, s. 69-84; B. Wang, S. Chen, K. Zhang, J. Shen, “Potential Impacts of Sea-Level Rise on the Shanghai Area”, Journal of Coastal Research, Vol. 14, (Special Issue- Potential Impacts of Accelerated Sea-Level Rise on Developing Countries), Spring 1995, s. 151-166; Z. Chen, D. J. Stanley, “Sea-Level Rise on Eastern China’s Yangtze Delta”, Journal of Coastal Research, Vol. 14, No. 1, Winter, 1998, s. 360-366.

[25]W ostatnich latach poziom morza wokó? Hong Kongu nieznacznie spad?, por. zw?aszcza: W.T. Wong, K.W. Li & K.H. Yeung, “Long Term Sea Level Change in Hong Kong”, Hong Kong Meteorological Society Bulletin, Vol. 13, p. 24-40, Hong Kong Observatory, 2003.

[26]B. Philipp, “Bangkok at risk of sinking into the sea”, Guardian Weekly, Tuesday, 13 September 2011.

[27]V. Todorova, “Abu Dhabi 2100: under water?”, The National, 15 January 2010; G.G. Garland, “Rising sea level and long term sustainability of near-shore islands of the United Arab Emirates: an approach to establishing setback lines for Abu Dhabi” [w] S. Favro, S.A. Brebbia (red.), Island Sustainability, WIT Press, Ashurst, Southampton, 2010, s. 135-147.

[28] Ibidem.

[29] Ochraniaj?ca Amsterdam ?redniowieczna tama jest zreszt? u?ytkowana do dnia dzisiejszego. Por. B. Termi?ski, Przesiedlenia inwestycyjne. Nowa kategoria migracji przymusowych, Oficyna Wydawnicza ?o?graf, Warszawa, 2012.

[30] T. Lenton, “On top of the sea level rise, London is sinking already”, European Research Media Center, 2008.

[31] Rosn?cy poziom morza w Europie Pó?nocnej jest tematem wielu opracowa? naukowych, por. R.J. Nicholls, N. Minura, “Regional issues raised by sea-level rise and their policy implications”, Climate Research, Vol. 11, s. 5-18; Sea Level Rise: Why does it matter?, http://homepages.ulb.ac.be/~ddocquie/ice2sea_english.pdf ; M.J. Tooley, S. Jelgersma (red.), Impacts of Sea-Level Rise on European Coastal Lowlands, Wiley Blackwell, 1992.

[32]Por. M. Van Koningsveld, J.P.M. Mulder, M.J.F. Stive, L. Van Der Valk, A.W. Van Der Weck, “Living with Sea-Level Rise and Climate Change: A Case Study of the Netherlands”, Journal of Coastal Research, Vol. 24, Issue 2, 2008, s. 367-379.

[33] V. Gornitz, S. Couch, E.K. Hartig, “Impact of sea level rise in the New York City metropolitan area”, Global and Planetary Change, Vol. 32, Issue 1, December 2001, s. 61-68.

[34]Na temat kontrowersji zwi?zanych z aktywno?ci? IPCC, jak równie? aspektów instytucjonalnych jego funkcjonowania, por: N.H. Ravindranath, “IPCC: Ascomplishments, controvercies and challenges”, Current Science, Vol. 99, No. 1, July 2010, s. 26-36 (autor krytykuje stosowane przez IPCC czerpanie statystyk z nierecenzowanych ?róde? pozanaukowych); R. Diab, “The Intergovernmental Panel on Climate Change assessment process is reviewed”, South African Journal of Science, vol. 106, no. 11-12, December 2010; M. Hulme, M. Mahony, “Climate change: What do we know about the IPCC?”, Progress in Physical Geography, Vol. 34, No. 5, October 2010, s. 705-718 (we wspomnianych artyku?ach zwrócono uwag? na liczne b??dy merytoryczne w dokumencie IPCC Fourth Assessment Report).

[35] R. Black, Environmental Refugees. Myth or Reality. New Issues in Refugee Research, Working Paper No. 34, Geneva 2001.

[36] Id?c tym tropem za uchod?ców klimatycznych nale?a?oby uzna? wszystkie osoby przesiedlane w wyniku osuwisk skalnych, podtopie? czy zapadania si? gruntów.

[37] J. McAdam, Environmental Migration Governance, University of New South Wales, Faculty of Law Research Series 2009. Working Paper 1; J. McAdam, Climate Change, Forced Migration, and International Law, Oxford University Press, 2012.

[38]Pocz?tki aktywno?ci UNHCR na rzecz pomocy IDPs datowa? mo?emy ju? na wczesne lata siedemdziesi?te. Pomimo braku formalnego mandatu w tym zakresie instytucja coraz cz??ciej podejmuje dzia?ania na rzecz wsparcia humanitarnego ofiar kl?sk ?ywio?owych (azjatyckie tsunami z grudnia 2004 r., cyklon Nargis z 2009 r.).

Revista europea de derecho de la navegación marítima y aeronáutica es una revista académica, editada y mantenida por el Grupo eumednet de la Universidad de Málaga.
Para cualquier comunicación, envíe un mensaje a mjpelaez@uma.es