PETER PENZ, JAY DRYDYK AND PABLO S. BOSE, DISPLACEMENT BY DEVELOPMENT. ETHICS, RIGHTS AND RESPONSIBILITIES, CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS, 2011, 358 PP.

Para citar este artículo puede utilizar el siguiente formato:
Bogumił TERMIŃSKI: "Peter Penz, Jay Drydyk and Pablo S. Bose, Displacement by Development. Ethics, Rights and Responsibilities, Cambridge University Press, 2011, 358 pp." en Revista europea de derecho de la navegación marítima y aeronáutica, diciembre 2011, en http://rednma.eumed.net/peter-penz-jay-drydyk-and-pablo-s-bose-displacement-by-development-ethics-rights-and-responsibilities-cambridge-university-press-2011-358-pp/

Abstract: The reviewed book is a very important voice in the current debate over the displacements associated with economic development. Based on an ethical approach specifies the measures to minimize the problems of displaced persons and strengthening their participation as beneficiaries of the development projects. The book therefore is not limited to a review of previous studies in sociology and applied anthropology. Ethical considerations have become the starting point for the analysis of decision-making in the most spectacular displacements, associated with Sardar Sarovar complex on Narmada river and Kariba dam on the Zambezi. In addition to the groundbreaking theoretical approach to the problem the significant advantages of the book is to draw attention to the rarely analyzed causes of displacement and inspiring historical considerations. The interdisciplinary nature of the study is reflected in the application of ethical considerations as a point of reference for reflection in the field of development studies, decision-making mechanisms and legal framework for resettlement planning, defining the responsibilities and the nature of the displaced (DIDPs) and affected (PAPs) communities (rights based approach), and even international relations.

Key words: Development-induced displacement, Resettlement, Forced migration, Human rights, Development ethics, Development studies, China, India, Sardar Sarovar, Three Gorges Dam, Gwembe Tonga Project.

Masowe wysiedlenia ludności są jedną z najbardziej widocznych konsekwencji współczesnego rozwoju gospodarczego. Problem ten, obserwowany już w pierwszych dekadach ubiegłego stulecia, szczególnie masowy charakter przybrał od początku lat pięćdziesiątych, w związku z tworzeniem zbiorników wodnych w Chinach, Indiach i wielu państwach afrykańskich. Jak zauważają Michael M. Cernea czy Anthony Oliver-Smith obecna skala tego problemu szacowana jest na przynajmniej 15 milionów osób rocznie. Rozwój gospodarczy jest zatem obok klęsk żywiołowych przyczyną największej skali przymusowych wysiedleń na świecie. Wysiedlenia związane z realizacją wielkich inwestycji mają najbardziej nieodwracalny charakter i prowadzą do szczególnie odczuwalnych konsekwencji społecznych, ekonomicznych i kulturowych. Długotrwały i bardziej procesualny charakter wspomnianej kategorii wysiedleń powoduje jednak, że problem ten nie stał się dyskutowanym zagadnieniem współpracy międzynarodowej czy przestrzenią aktywności humanitarnej. Specjaliści tematu szczególnie wiele miejsca poświęcają masowym i odległym wysiedleniom związanym z tworzeniem zbiorników wodnych. Pamiętajmy jednak, że przesiedlenia inwestycyjne są globalnym fenomenem społecznym, obejmującym dużo szerszy katalog przyczyn. Wśród metod analizy tematu dominuje socjologia, antropologia społeczna (antropologia stosowana) i w dużo mniejszym stopniu studia rozwojowe. Właśnie dlatego wydana nakładem Cambridge University Press pozycja Displacement by Development. Ethics, Rights and Responsibilities stanowi cenne i inspirujące poznawczo studium. W pogłębiony sposób omówiono w nim mniej znane przyczyny wysiedleń, obejmujące choćby konsekwencje wydobycia surowców, tworzenia parków narodowych, budowy dróg i mostów. Książka nie ogranicza się także do dominującego od trzydziestu lat ujęcia socjologicznego i badań antropologii stosowanej. Punktem wyjścia dla określenia praw przesiedlonych i zdefiniowania obowiązków ciążących na podmiotach realizujących inwestycje jest dla autorów podejście etyczne. O innowacyjności książki na tle uprzednich publikacji przesądza zatem zwrócenie uwagi na współoddziaływanie praw fundamentalnych, norm etycznych i odpowiedzialności społecznej aktorów rozwoju gospodarczego.

Początek badań nad wysiedleniami ludności związanymi z rozwojem gospodarczym przypada na lata pięćdziesiąte ubiegłego stulecia. Konsekwencją dekolonizacji stała się realizacja wielu inwestycji hydrotechnicznych w obszarze trzeciego świata. Tworzone wówczas zbiorniki wodne miały stanowić odpowiedź na rosnące potrzeby, energetyczne a także pełnić funkcję retencyjną i zaopatrywać w wodę obszary borykające się z niedoborem tego witalnego dobra. Już w połowie lat pięćdziesiątych antropolodzy zwrócili uwagę na wspólnotowe konsekwencje budowy Wysokiej Tamy Asuańskiej, Zapory Kariba czy Projektu Gwembe Tonga. Ostatnie dwa ze wspomnianych projektów przez prawie pięćdziesiąt lat były obiektem badań amerykańskiego antropologa społecznego Thayera Scuddera. Tworzenie zbiorników wodnych w Chinach stało się elementem forsowanej przez Mao polityki wielkiego skoku naprzód (ang. great leap forward). Łącząca elementy narodowe i socjalistyczne polityka Nehru zmierzała do uczynienia z wielkich zbiorników wodnych “współczesnych świątyń Indii”. Nic zatem dziwnego, że wysiedlenia ludności traktowane były jako mało znaczący element nieuniknionych zmian społecznych. Charakterystyczna dla lat siedemdziesiątych krytyka mechanizmów pomocowych Banku Światowego doprowadziła do wzrostu zainteresowania instytucji tym problemem. Rezultatem wspomnianego faktu stał się rozwój badań teoretycznych, prowadzący do przyjęcia w 1990 roku pierwszych wytycznych Banku Światowego w zakresie realizacji niedobrowolnych przesiedleń. Wydane w 1985 roku opracowanie Putting people first. Sociological Variables in Rural Development uznawane jest za pierwszy zaawansowane teoretycznie ujęcie tego tematu. Początek bardziej zaawansowanych badań zbiega się zatem z zainteresowaniem środowisk akademickich wysiedleniami związanymi z oddziaływaniem różnych kategorii zmian środowiskowych (por. raport E. El-Hinnawiego przygotowany dla UNEP w 1985 roku). Na kierunkach badań w następnych latach piętno odcisnęły zwłaszcza dwie wielkie inwestycje: budowa Zapory Trzech Przełomów w Chinach oraz stworzenie kompleksu Sardar Sarovar na indyjskiej rzece Narmada. Kontrowersje związane z ostatnim z tych projektów doprowadziły do istotnych przeobrażeń społeczeństwa obywatelskiego w Indiach (por. Narmada Bachao Andolan). Wśród najważniejszych publikacji dotyczących wysiedleń wywołanych rozwojem gospodarczym wymienić możemy te pod redakcją: Ch. McDowella (Understanding Impoverishment: The Consequences of Development-Induced Displacement, 1996), Ch. De Weta (Development-Induced Displacement. Problems, Policies and People, 2006) czy S. Somayaji i S. Talwar (Development-induced displacement, Rehabilitation and Resettlement in India, 2011). Wydane w ostatnim okresie książki są odpowiedzią na wzrost skali i katalogu przyczyn obserwowanych wysiedleń ludności.

Zasadniczy wpływ na obecny kształt badań wysiedleń miały oczywiście analizy na gruncie socjologii i antropologii. Wspomnijmy w tym miejscu o dwóch szczegółowych modelach badawczych pochodzących z lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Zaprezentowany w 1982 roku czterostopniowy model analizy konsekwencji wysiedleń autorstwa Elizabeth Colson i Thayera Scuddera miał w założeniu odnosić się wyłącznie do badań dobrowolnych relokacji ludności. Analiza specyficznych zachowań społecznych posłużyła za podstawę dla określenia czterech faz charakteryzujących każde przesiedlenie (rekrutacja, tranzycja, rozwój, inkorporacja). Dużo przydatniejszy z punktu widzenia analiz na gruncie praw człowieka czy bezpieczeństwa ludzkiego jest jednak rozwijany w latach dziewięćdziesiątych Impoverishment Risks and Reconstruction (IRR) model autorstwa współpracującego z Bankiem Światowym rumuńskiego socjologa M.M. Cernei. Wśród siedmiu podstawowych zagrożeń dotykających przesiedlonych wymienił on: brak ziemi, bezrobocie, bezdomność, marginalizację, problemy żywnościowe, zagrożenia zdrowotne i wzrastającą śmiertelność, utrudniony dostęp do zasobów wspólnotowych (rzek, pastwisk, lasów), oraz erozję struktur społecznych. Obok przedstawionych powyżej zagrożeń warto także wspomnieć o utrudnieniach w dostępie do edukacji i usług socjalnych, negatywnych przeobrażeniach kulturowych i utrwalającej się marginalizacji dyskryminowanych już uprzednio kategorii osób (kobiet, dzieci, osób starszych, społeczności wiejskich, różnych grup mniejszości, itp.). Analizy podejmowane już trzydzieści lat temu stopniowo uzupełnione zostały rozważaniami na gruncie bezpieczeństwa ludzkiego, praw człowieka czy koncepcji zrównoważonego rozwoju. Zaprezentowane w książce połączenie ujęcia etycznego (development ethics) z rozważaniami o podmiotowej naturze praw i obowiązków (rights based approach) wydaje się trudnym do przecenienia osiągnięciem teoretycznym.

Przesiedlenia inwestycyjne są dzisiaj globalnym fenomenem społecznym dotykających mieszkańców wszystkich kontynentów. Bardzo rzadko analizujemy jednak ich obraz poza obszarem państw rozwijających. Szczególnie negatywne wzorce przyjmują one bowiem w krajach upadłych, rządzonych w sposób autorytarny, bądź charakteryzujących się dysfunkcjonalną władzą, dysproporcjami ekonomicznymi i asymetrią możliwości społecznych, a także antagonizmami o podłożu etnicznym (bądź konfliktami na styku władza centralna-mniejszości). Częstym problemem jest także silne oddziaływanie generalnej sytuacji politycznej na standardy przesiedleń oraz negatywna synergia różnych przyczyn migracji, prowadząca do nakręcania się swoistej spirali wysiedleń. Negatywny konsekwencje środowiskowe górnictwa, budowy zbiorników wodnych czy dróg prowadzą do późniejszych migracji przymusowych z terenów ich bezpośredniego oddziaływania (tzw. problem project affected people). Zdaniem większości specjalistów przeważająca część przesiedleń prowadzi do pogorszenia sytuacji dotkniętych nimi osób. Wysiedlenie rozumiane w kategorii utraty związku z dotychczasową przestrzenią prowadzi do zerwania dotychczasowych więzi ekonomiczno-społecznych. Szczególnie zagrożone problemami tego rodzaju są kategorie osób cechujące się ograniczonymi zdolnościami adaptacyjnymi do nowej rzeczywistości (indigenous people, społeczności wiejskie, kobiety i dzieci). Jak zauważają specjaliści podstawowym czynnikiem większości wysiedleń na świecie jest dynamiczny konflikt pomiędzy różnymi kategoriami podmiotów w ramach statycznego terytorium. Im bardziej dynamiczny ma on charakter, tym silniejsze okazują się zagrożenia dla bezpieczeństwa indywidualnego czy wspólnotowego. W przypadku wysiedleń inwestycyjnych możemy zatem mówić o konflikcie pomiędzy interesami ośrodków decyzyjnych czy realizacją partykularnych interesów a dobrem poszkodowanych społeczności. Przesiedlenia wywołane czynnikami środowiskowymi charakteryzują się różną dynamiką konfliktu pomiędzy człowiekiem a siłami natury. Wysiedlenia wywołane eskalacją przemocy bądź praktykami dyskryminacyjnymi charakteryzuje najbardziej jaskrawy antagonizm pomiędzy zróżnicowanymi aktorami politycznymi i społecznymi. Jedynie wysiedlenia ludności związane z dynamicznymi zjawiskami, niosącymi za sobą znaczące zagrożenia (konflikty wewnętrzne, klęski żywiołowe) stały się obiektem aktywności pomocowej struktur międzyrządowych.

Największą ilościowo przyczyną wysiedleń inwestycyjnych są projekty inżynierii wodnej. Według ostrożnych szacunków tworzenie zbiorników i elektrowni wodnych, sztucznych kanałów i systemów irygacyjnych doprowadziło do przesiedlenia 28 milionów osób w Indiach i 24 milionów mieszkańców Chin. Konsekwencje tworzenia zbiorników wodnych są przyczyną najbardziej nieodwracalnych i odległych przesiedleń, związanych z istotnymi zmianami dotychczasowego modelu życia. Kolejną przyczyną przesiedleń jest ekspansja sieci komunikacji (budowa dróg, autostrad, mostów, lotnisk, itp.). Ograniczony zasięg przesiedleń i generalnie mniejsze konsekwencje społeczne powoduje, że problem ten rzadko omawiany jest w literaturze przedmiotu. Kolejną przyczyną wysiedleń są przeobrażenia przestrzeni miejskiej. Mam tu na myśli nie tylko klasycznie rozumianą urbanizację (ekspansję miast), lecz także tworzenie systemów kanalizacyjnych, budowę sieci metra czy wyburzanie dzielnic biedy. Wydobycie surowców mineralnych jest przyczyną około 10 procent wysiedleń inwestycyjnych na świecie. Problem ten stanowi zwłaszcza rezultat tworzenia wielkich kopalni odkrywkowych (Papua, Indonezja, Ghana, Mali, Indie, Bangladesz), bądź dyskryminacyjnych wysiedleń stanowiących rezultat wydobycia ropy naftowej (Nigeria, Sudan). Jak zauważa Charles Geisler tworzenie parków narodowych i innych przestrzeni ochrony przyrody było dotychczas przyczyną wysiedlenia około 16 milionów mieszkańców Afryki. Globalna skala tego problemu okazuje się tak duża, że w piśmiennictwie naukowym utrwalił się nawet specyficzny termin “conservation refugees”. Ostatnie znaczące ilościowo wysiedlenia wiążą się z ekspansją rolnictwa, deforestacją i tworzeniem wielkich monokulturowych plantacji (na przykład upraw oleju palmowego na wyspie Borneo).

Ogromna skala i konsekwencje społeczne przesądzają o odmienności zjawiska na tle innych kategorii przesiedleń wewnętrznych. Skutkiem prowadzonych w tym zakresie badań jest utrwalenie nieformalnego podziału wysiedleń wewnętrznych na cztery kategorie. Najbardziej znaną z nich są przesiedlenia wywołane eskalacją przemocy zbrojnej bądź praktykami dyskryminacji w przestrzeni lokalnej. Zgodnie z szacunkami IDMC problem conflict-induced displacement dotyka obecnie ponad 26 milionów osób, zaś w 2011 roku obserwowaliśmy na świecie ponad 3,1 mln nowych wysiedleń tego rodzaju. Największą i szczególnie zmienną ilościowo kategorią są wysiedlenia związane ze spontanicznymi klęskami żywiołowymi (disaster-induced displacement). Jak podają szacunki IDMC problem ten dotknął w 2011 roku około 15 milionów osób na świecie. Wbrew katastroficznym prognozom wysiedlenia związane z długotrwałymi przeobrażeniami klimatu (environmentally-induced displacement) nie stały się dotychczas znaczącą ilościowo kategorią. Pustynnienie gleb i podnoszenie poziomu oceanów cechuje jednak duży potencjał wysiedleń w przyszłości, także tych o transnarodowym kontekście. Ostatnią kategorią wysiedleń jest analizowany przez autorów recenzowanej pracy fenomen development-induced displacement and resettlement. Przyczyną zdecydowanej większości przesiedleń na świecie jest konflikt w ramach statycznego terytorium. Jego konsekwencje stanowić może: 1. spadek indywidualnego bądź wspólnotowego bezpieczeństwa ludzkiego poniżej poziomu koniecznego do normalnej egzystencji, 2. administracyjny nakaz opuszczenia terytorium przez podmiot polityczny posiadający władzę nad określoną przestrzenią. Wysiedlenie może być także rezultatem przenikania się wspomnianych wyżej czynników.

Najważniejszą zaletą książki wydaje się już samo podejście teoretyczne. W odróżnieniu od książek o zabarwieniu socjologicznym czy antropologicznym punkt wyjścia dla rozważań autorów stanowią etyczne dylematy rozwoju. Książkę otwiera zatem próba odpowiedzi na fundamentalne pytanie: czym jest rozwój i komu służy? Już samo pojęcie “development-induced displacement” jest bowiem w tym kontekście mocno zagadkowe. Przyczyną interesujących nas wysiedleń jest oczywiście rozwój gospodarczy. Najczęściej służy on jednak realizacji interesów władzy, maksymalizacji dochodów sektora biznesu bądź podwyższeniu standardu życia przedstawicieli głównego nurtu społeczeństwa. Jak zauważają autorzy peryferyjna położenie inwestycji (ich lokalizacja w terenach wiejskich, bądź zamieszkanych przez społeczności tubylcze) sprzyja wtórnej marginalizacji grup i tak funkcjonujących już poza społecznym nawiasem. W imię realizacji interesów dominujących aktorów politycznych i społecznych redukuje się egzystencjalną bazę lokalnych społeczności. To właśnie kontrowersje wokół ofiar i beneficjentów postępu przesądziły o zastąpieniu w mojej ostatniej książki terminu “wysiedlenia wywołane rozwojem gospodarczym” neutralnym etycznie terminem “przesiedlenia inwestycyjne”. Jak zauważają autorzy wysiedlenie to nie tylko konieczność opuszczenia domów, lecz także utrata małych ojczyzn i erozja więzi z zamieszkiwanym od pokoleń obszarem (por. Wstęp książki). W pierwszej części książki znajdziemy także omówienie dotychczasowych podejść badawczych, oraz kluczowe obszary wpływające na polaryzację stanowisk badawczych.

Opierając się na kategoriach etycznych autorzy zwracają uwagę na zyski i koszty rozwoju gospodarczego z perspektywy uczestniczących w nim aktorów. Dużo uwagi poświecono analizie planowania i realizacji przesiedleń. W odróżnieniu od dotychczasowych publikacji rozważania autorów nie opierają się na kompilacji znanych modeli badawczych. Analiza zysków i strat w połączeniu z dokładną identyfikacją praw i potrzeb wysiedlonych a także zobowiązań wobec nich stanowić powinny elementy sine qua non każdej decyzji inwestycyjnej. W książce dokładnie omówiono problemy dotykające przesiedlonych a także ich oddziaływanie na poziom spoistości grupy. Oryginalnym rozważaniom teoretycznym towarzyszą pogłębione odwołania do problemów z różnych części świata. Autorzy nie ograniczają rozważań do dominujących w literaturze inwestycji inżynierii wodnej. W szczegółowy sposób omówiono także wysiedlenia związane z wydobyciem ropy naftowej, urbanizacją, budową dróg i mostów, a nawet ochroną przyrody. Cennym poznawczo elementem pracy jest zwrócenie uwagi na historyczną ewolucję problemu. Jak zauważają autorzy przesiedlenia ludności nie są produktem dekolonizacji, socjalistycznej industrializacji czy owocem globalizacji. Pierwsze zjawiska tego rodzaju obserwowano już w czasach starożytnych w Indiach czy na Bliskim Wschodzie. Problemu development-induced displacement nie należy zatem postrzegać jako konsekwencji błędów dwudziestowiecznej polityki rozwojowej. Jest ono zjawiskiem towarzyszącym ludzkości od setek lat. Nieprzyjazne człowiekowi stosunki polityczne w decydującym stopniu wpływają na pogorszenie ich sytuacji w procesie wysiedlenia. Autorzy zwracają jednak uwagę, że w państwach o autorytarnej formie rządów i słabej kontroli społecznej władzy standardy przesiedleń negatywnie odbiegają od tych w innych częściach świata. Wspomnijmy tu o negatywnym oddziaływaniu konfliktów na standardy realizacji dużych inwestycji (kazus zapory Chixoy w Gwatemali, wydobycie ropy naftowej w Nigerii czy Sudanie, przesiedlenia ludności w Birmie). Wartym uwagi elementem książki są pogłębione studia najbardziej znanych wysiedleń ludności. W szczegółowy sposób omówiono między innymi wysiedlenia towarzyszące budowie zapory Kariba, Grand Coulee, Sardar Sarovar a także przeobrażenia przestrzeni miejskiej Bombaju. Bardzo cennym elementem książki jest zwrócenie uwagi na wysiedlenia w przestrzeni miejskiej. Podobnie jak w przypadku innych wysiedleń dotykają one uprzednio marginalizowanych mieszkańców miast.

Prezentowana książka stanowi innowacyjne i przełomowe studium wysiedleń wywołanych rozwojem gospodarczym. Korespondując z wcześniejszymi ujęciami zagadnienia autorom udało się wypracować własne podejście badawcze, oparte na analizie procesualnej i decyzyjnej wysiedleń z punktu widzenia norm etycznych. Wspomniane ujęcie (sygnalizowane już we wcześniejszych publikacjach J. Drydyka poświęconych interpretacji wysiedleń w oparciu o koncepcje sprawiedliwości społecznej J. Rawlsa) okazać się może przełomowe. W dalszym ciągu brakuje jednak opracowań analizujących relacje i interesy zaangażowanych w wysiedlenia aktorów. Mam tu na myśli nie tylko władze państwowe, sektor biznesu i wysiedlonych, lecz także społeczności przyjmujące, lokalną administrację, instytucje społeczeństwa obywatelskiego i międzyrządowe struktury pomocowe i decyzyjne. Dużą zaletę książki stanowią pogłębione studia przypadków, dobrze połączone z rozważaniami teoretycznymi. Mam jednak wrażenie że w dalszym ciągu zbyt mało uwagi poświęcono wysiedleniom przypadającym na rzadziej badane w tym kontekście regiony świata. Mam tu na myśli choćby wysiedlenia datowane na okres władzy radzieckiej czy te związane z wydobyciem surowców mineralnych w Europie i Zachodniej Hemisferze. Wydobycie surowców mineralnych w dalszym ciągu stanowi zagadnienie słabo omówione w piśmiennictwie. Brakuje przekrojowych studiów analizujących realia tego problemu z poszczególnych krajów (zwłaszcza z Afryki). Pochodzące z przed ponad dziesięciu lat raporty Downinga okazują się już średnio aktualne i przydatne tylko w niektórych obszarach debaty akademickiej. Recenzowana książka z powodzeniem stać się może fragmentem debaty nad wzmocnieniem znaczenia wysiedlonych jako aktorów procesów inwestycyjnych i oparcia ich sytuacji na bardziej sprawiedliwych podstawach. Posiadana przez nich przestrzeń, zabierana im w toku inwestycji, rzadko przyczynia się do rzeczywistej poprawy ich sytuacji. Ta książka ma szanse stanowić pierwszy krok w debacie nad zmianą tego stanu rzeczy. Mam nadzieje, że przedstawione w refleksji pogłębione rozważania stanowić będą wystarczającą zachętę do zapoznania się z tą niezwykle interesującą książką.

Recibido el 8 de noviembre de 2012

Revista europea de derecho de la navegación marítima y aeronáutica es una revista académica, editada y mantenida por el Grupo eumednet de la Universidad de Málaga.
Para cualquier comunicación, envíe un mensaje a mjpelaez@uma.es