JAN ŁOPUSKI, O ŻEGLUDZE I PRAWIE MORSKIM. WSPOMNIENIA I REFLEKSJE, WYDAWNICTWO BRANTA, BYDGOSZCZ, 2011, 179 PP.

Para citar este artículo puede utilizar el siguiente formato:
Bogumił TERMIŃSKI: "Jan Łopuski, O żegludze i prawie morskim. Wspomnienia i refleksje, Wydawnictwo Branta, Bydgoszcz, 2011, 179 pp." en Revista europea de derecho de la navegación marítima y aeronáutica, diciembre 2011, en http://rednma.eumed.net/jan-lopuski-o-zegludze-i-prawie-morskim-wspomnienia-i-refleksje-wydawnictwo-branta-bydgoszcz-2011-179-pp/

Abstract: The book is a collection of memories and reflections on the changing nature of maritime law during the second part of the twentieth century. Based on more than sixty years practical experience the author draws attention to the changes taking place in the martime and shipping law issues. The book presents a unique analysis of the formation and evolution of the Polish Maritime Law, determined by domestic political change and transformation in shipping and maritime law. The author analyzes the work on the creation of the first Polish Maritime Code (1961) as well as national trends of maritime law in the next fifty years. The book discusses, among others, contemporary understanding of piracy, the impact of technological development and navigation risks to the maritime law, maritime labour standards, bottomry, maritime privileges, contracts of carriage of goods by sea, rescue at sea and marine insurances. The book combines the best elements of memoir literature and scientific monography. Professor Jan Łopuski is one of the leading polish specialists in maritime law and insurance in international trade, author of 30 books and more than 200 scientific publications.

Key words: Jan Łopuski, Polish maritime law, Polish Maritime Code, Maritime relations, Maritime institutions; Marine insurance, Bottomry (bottomage), Shipping piracy, Sea navigation.

Książka profesora Jana Łopuskiego łączy zalety literatury wspomnieniowej z przystępnym dla odbiorcy opracowaniem naukowym. W oparciu o kilkudziesięcioletnie doświadczenia własne analizuje on zmiany zachodzące w prawie i stosunkach morskich drugiej połowy ubiegłego stulecia. Problematyka prawa morskiego uchwycona została w niezwykle szerokim kontekście. Jak zauważa autor, okres jego aktywności zawodowej charakteryzowały nie tyle zmiany samego prawa morskiego, co dyktowane rozwojem technologii, a także ewolucją układu międzynarodowego, zmiany stosunków morskich. Żegluga nie jest już aktywnością całkowicie uzależnioną od pojedynku człowieka z siłami przyrody, lecz dobrze zorganizowaną i całkowicie przewidywalną usługą spedycyjną. Postęp technologiczny wyparł zatem swoisty romantyzm żeglugi, wpływając jednak na podwyższenie bezpieczeństwa zatrudnionych osób. Bazująca na specyficznym etosie kultura `ludzi morza` zastąpiona została dobrze opłacaną działalnością zarobkową. W parze z rozwojem technologicznym i zmieniającą się percepcją niektórych problemów (na przykład piractwa) obserwujemy także oczywiste przeobrażenia w obszarze prawa morskiego: zanik niektórych instytucji i powstawanie nowych, kształtowanie się odmiennych form współpracy międzynarodowej, ewolucję ekonomicznego i militarnego znaczenia morza. Obszary morskie są dzisiaj nie tylko areną handlu, przewozu czy politycznych konfliktów, lecz także przestrzenią wzmożonej eksploatacji bogactw naturalnych. Wymienione problemy są tylko fragmentem szerokiego kręgu podjętych w książce rozważań.

W pierwszych fragmentach pracy autor omawia źródła swojego zainteresowania żeglugą i prawem morskim, sięgające połowy lat trzydziestych ubiegłego stulecia. Na uwagę zasługują przedstawione w książce unikalne analizy kształtowania się polskiego prawa morskiego. Stosunki z tego zakresu jeszcze po drugiej wojnie światowej opierały się na niemieckim prawie handlu morskiego z 1897 roku. Jak zauważa autor, już przed 1939 rokiem prof. Józef Sułkowski opracował projekt polskiego prawa morskiego. Prace kodyfikacyjne zapoczątkowane w końcu lat czterdziestych doprowadziły do przyjęcia w 1961 roku pierwszego polskiego Kodeksu Morskiego. Wśród wyróżniających dokument rozwiązań wymienia autor: zdefiniowanie i określenie pozycji armatora, zdefiniowanie umowy przewozu rzeczy i odejście od koncepcji umowy frachtowej, uregulowanie umowy czarteru na czas, a także odstąpienie od kodyfikacji archaicznej instytucji pożyczki bodmeryjnej (zasadniczo wyszła ona z użycia już przed wieloma laty).

Tematem kolejnych rozdziałów jest analiza przyczyn i kierunków przeobrażeń prawa morskiego na przestrzeni ostatnich kilku dekad. Wśród przesłanek oddziałujących na kierunki tych zmian wymienia autor czynniki polityczne, ekonomiczne, ideologiczne i techniczne. Charakterystyczny dla ostatnich lat postęp technologiczny w oczywisty sposób doprowadził do podwyższenia bezpieczeństwa żeglugi morskiej. Spektakularne katastrofy, jak choćby głośny w ostatnim czasie kazus statku wycieczkowego Costa Concordia, uzmysławiają nam, że przyczyną większości tego typu wydarzeń jest dzisiaj nie wadliwa technologia a błąd załogi (czynnik ludzki). Wypadki tego rodzaju świadczą także o widocznej erozji etosu służby morskiej, przejawiającego się w odpowiedzialności za jednostkę oraz los przewożonych osób.

Interesujące rozważania znajdziemy w rozdziale poświęconym współczesnemu piractwu. Pomimo zamiany galeonów na szybkie łodzie motorowe i odmiennym charakterze działania (przechwycenie jednostki w celu wyłudzenia odszkodowania, nie zaś kradzież ładunku) współcześni piraci nie odbiegają znacząco od protoplastów tego rzemiosła. Jak zauważa autor, znaczna część aktywności pirackiej odbywa się za przyzwoleniem, bądź nawet zachętą państw przybrzeżnych. Trudno zatem określić czy obserwowane na Oceanie Indyjskim akty bezprawia są formą piractwa czy specyficzną kategorią korsarstwa. Różnica ta, co podkreśla autor, ma niezwykle istotne znaczenie z punktu praktyki prawa ubezpieczeń w transporcie morskim. Zjawisko piractwa coraz częściej utożsamiane bywa z tzw. terroryzmem morskim.

Okres aktywności zawodowej autora to także czas głębokich przewartościowań prawa morskiego jako zagadnienia rywalizacji geopolitycznej. Upadek brytyjskiej potęgi morskiej znamionował początek ogromnych przeobrażeń o charakterze politycznym, instytucjonalnym i prawnym. Obszar prawa morskiego podlegał szczególnie silnemu konfliktowi pomiędzy państwami zachodu o utrwalonym potencjale morskim a krajami trzeciego świata (tzw. grupa 77). Dużo uwagi poświęcone zostało w tym kontekście pracom w ramach UNCITRAL i UNCTAD. Fragment rozważań ekonomicznych stanowi także podjęta w rozdziale XIII problematyka bandery narodowej. Szczególnie znamienną ocenę zjawiska tzw. “taniej bandery” przedstawia autor w końcowej części rozdziału. Jak pisze autor:

“praca w żegludze uprawianej pod dogodną banderą staje się pozbawiona zaangażowania emocjonalnego (może nawet patriotycznego) jakie dawała praca w żegludze pod banderą narodową” [...] “W tym przypadku ekonomia zdecydowanie zwycięża z emocjami narodowymi” (s. 96)

Przedmiot kolejnego rozdziału stanowi społeczny wymiar prawa morskiego, zwłaszcza zaś relacje z problematyką ochrony praw człowieka. Autor analizuje między innymi prawne uwarunkowania stosunków pracy w żegludze morskiej a także zagadnienie bezpieczeństwa życia na morzu.

Ostatnie fragmenty pracy stanowią przegląd refleksji na temat ewolucji i zmienności prawa morskiego. Dziedzina ta w coraz mniejszym stopniu bazuje na tradycji, co znajduje wyraz w treści konkretnych rozwiązań prawnych. Zmieniający się charakter żeglugi morskiej (np. rosnąca skala transportu materiałów niebezpiecznych) kreuje nowe zagrożenia dla bezpieczeństwa, a zatem również wyzwania o charakterze prawnym. Problemy w rodzaju wycieków ropy naftowej czy katastrof platform wiertniczych rodzą pytania o interpretację zakresu odpowiedzialności korporacji za wyrządzone szkody. Katastrofy tego rodzaju (np. wyciek ropy naftowej do Zatoki Meksykańskiej w następstwie eksplozji platformy wiertniczej Deepwater Horizon, a nawet przywoływana już Costa Concordia) rodzą wiele kontrowersji o charakterze prawnym. Jednocześnie obserwować możemy znaczące upolitycznienie prawa morskiego, przejawiające się na szczeblu instytucji takich jak IMO, UNCTAD czy UNICTRAL. Dwudziestowieczna ewolucja międzynarodowego prawa morza utwierdza nas w przekonaniu o niezwykłej dynamice zagadnienia. W ostatnich fragmentach pracy autor analizuje zmiany szczególnie istotnych elementów współczesnego prawa morskiego, oraz perspektywy rozwoju tej dyscypliny w przyszłości.

Moje zainteresowania problematyką morską mają jedynie luźny charakter, typowy raczej dla osób zainteresowanych otaczającą nas rzeczywistością społeczną aniżeli warstwą doktrynalną szczegółowych rozwiązań prawnych. Z książką profesora Jana Łopuskiego zapoznałem się jednak z nieukrywaną przyjemnością. Stanowi ona cenne źródło wiedzy, nie tylko na temat ewolucji dwudziestowiecznego prawa morskiego, lecz także problemów znanych z pierwszych stron gazet, jak choćby somalijskiego piractwa. Dzięki przystępnemu charakterowi książka zainteresować może nie tylko specjalistów zagadnienia, lecz także wszystkie osoby pragnące pogłębić wiedzę na temat kształtu aktualnych stosunków morskich. Na uwagę zasługuję także sama forma zaprezentowanych rozważań: analiza ewolucji prawa morskiego w oparciu o kilkudziesięcioletnie doświadczenia własne. Autor w ciekawy sposób omówił ponadto ewolucję znaczenia morza jako punktu odniesienia dla współczesnych relacji ekonomicznych. Umocnienie transportu lotniczego nie musi oznaczać erozji znaczenia dotychczasowych szlaków morskich. Współczesne prawo międzynarodowe coraz bardziej akcentuje jednak funkcję akwenów morskich jako źródła i sieci transportu surowców. Najlepszą ilustracją wspomnianego faktu były znane nam z ostatnich lat debaty na temat szelfu kontynentalnego, stref ekonomicznych państw przybrzeżnych, czy bliskie nam kontrowersje związane z gazociągiem po dnie Morza Bałtyckiego. Wbrew wcześniejszym przewidywaniom umacnia się znaczenie morza jako areny rywalizacji militarnej. Rakiety dalekiego zasięgu przenoszone przez okręty podwodne są dzisiaj podstawowym środkiem działań ofensywnych i ważnym narzędziem prewencji przed potencjalnymi atakami (np. tarcza antyrakietowa). Zaprezentowane tutaj refleksje to jedynie wąski fragment rozważań podjętych w tej niezwykle interesującej książce.

Recibido el día 7 de noviembre de 2012

Revista europea de derecho de la navegación marítima y aeronáutica es una revista académica, editada y mantenida por el Grupo eumednet de la Universidad de Málaga.
Para cualquier comunicación, envíe un mensaje a mjpelaez@uma.es